Mô hình xoắn động - Bức tranh tiến hóa tâm thức

Photo credit: mohinhxoandong.vn 

Mình biết đến Spiral Dynamics tầm năm 2019, khi tìm hiểu về "Mô hình 7 cấp độ tâm thức và lãnh đạo” của Barrett và đọc được một bài blog nói về 3 mô hình tâm thức ảnh hưởng nhiều nhất đến tư tưởng của tác giả bấy giờ (2013), đó là:

1. Khung 7 cấp độ tâm thức của Richard Barrett*,
2. Bản đồ tâm thức của David Hawkin** (được nhắc đến trong cuốn sách “Power vs. Force” của ông, khá nổi tiếng hiện nay),
3. Mô hình Xoắn Động (Spiral Dynamics), được Don Beck và Chris Cowan phát triển vào những năm 1990, dựa trên công trình nghiên cứu công phu của cố Giáo sư Clare W Graves từ những năm 1960. 

---

Hồi cuối tháng 11, mình tham dự workshop bên cộng đồng Level-Up do Ts. Vũ Phi Yên host về “U-transform for the Spiral” - ứng dụng mô hình xoắn động và Thuyết U (Theory U) trong chuyển hóa cá nhân và xã hội. Chị Phi Yên có lẽ là người đầu tiên đã đúc kết và mang Spiral Dynamics đến cho Việt Nam qua những khóa học và cuốn sách “Mô Hình Xoắn Động”. 

Được truyền cảm hứng nhiều để tìm hiểu sâu hơn, thế là mình đã chọn chủ đề “Mô hình Xoắn Động” này để chia sẻ tại chương trình “Hồ Chí Minh - Thành phố học tập” cuối tháng 12 vừa rồi, như một động lực cho chính bản thân để dành ra thời gian nghiên cứu. Cảm ơn BTC và tất cả các bạn tham dự đã giúp cho sự kiện được diễn ra! Mình cũng đã học được rất nhiều từ những chia sẻ của mọi người. 

MÔ HÌNH XOẮN ĐỘNG (SPIRAL DYNAMICS) - BỨC TRANH TIẾN HÓA TÂM THỨC 

Mô hình Xoắn Động, được Don Beck và Chris Cowan phát triển vào những năm 1990, dựa trên công trình nghiên cứu công phu của cố Giáo sư Clare W Graves từ những năm 1960. Theo lý thuyết này, con người và xã hội tiến hóa qua từng giai đoạn, mỗi giai đoạn có một cấu trúc tâm lý đặc thù, xoay quanh một hệ thống giá trị cốt lõi, được viết tắt là vMeme. Những giá trị cốt lõi này nằm trong vô thức và có ảnh hưởng vô cùng lớn đến cảm xúc và cuộc sống của chúng ta, là nền tảng cho toàn bộ cách chúng ta sống và hành động.

Có 8 vMeme, còn được gọi là 8 cấp bậc tồn tại, được hình tượng hóa bởi 8 màu khác nhau theo thứ tự: beige, tím, đỏ, xanh dương, cam, xanh lá, vàng và xanh lam ngọc (turquoise). Mỗi con người đều phát triển qua 8 bậc ý thức này, không phải theo kiểu tuyến tính, mà là theo đường xoắn ốc.

Hệ giá trị cốt lõi có thể giống và khác nhau ở từng cá nhân, phụ thuộc vào khả năng nhận thức của mỗi người, và có thể thay đổi theo thời gian, theo hoàn cảnh; có thể biểu hiện theo cách lành mạnh hoặc không lành mạnh. Con người không ở trong một vMeme mà vận hành nhiều vMeme tùy bối cảnh.

Sự phát triển tâm thức diễn ra theo trình tự thời gian. Chúng ta sinh ra ở đáy xoắn ốc (Beige) và leo dần lên. Giống như xây một ngôi nhà, mỗi bậc đều mang lại nền tảng để xây dựng các cấp tiếp theo. Mỗi cấp bậc đều cần thiết và có giá trị riêng biệt. Nỗ lực nhảy cóc, bỏ bước hay "đốt cháy giai đoạn" thường dẫn đến cấu trúc tâm lý không ổn định, sụp đổ hệ thống và các vấn đề tiềm ẩn (bóng tối/shadow) về sau. Sự phát triển vững chắc và an toàn đòi hỏi ta phải giải quyết trọn vẹn các vấn đề tồn tại ở cấp độ hiện tại trước khi năng lượng dư thừa cho phép chuyển sang cấp độ tiếp theo.  

Mặt khác, chúng ta vẫn có thể thoái lui, trở lại sống một cấp ý thức đã trải qua trước đó, tùy vào điều kiện môi trường sống ảnh hưởng thế nào lên những nhu cầu và khả năng thích ứng của mình. Ví dụ như trong thảm họa thiên nhiên, con người có thể quay lại các mã màu thấp hơn (như Đỏ hoặc Beige) để sinh tồn.

Mô hình Xoắn Động cung cấp một khung tham chiếu toàn diện để thấu hiểu sự phát triển từ cấp độ cá nhân đến xã hội. 

Ở góc độ phát triển bản thân, mô hình giúp cá nhân nhận diện được mình đang đứng ở đâu và hiểu rằng những cảm giác khó chịu, căng thẳng hay khủng hoảng thường là dấu hiệu báo trước cho một bước chuyển dịch sang cấp độ nhận thức mới (leo xoắn ốc). Trong công việc chuyển hóa bóng tối nội tâm (Shadow Work), mô hình giúp nhận diện những phần tính cách mà bản thân đang né tránh hoặc ghét bỏ. Ví dụ, nếu bạn dị ứng với sự tuân thủ (Màu Xanh Dương), có thể bạn đang chối bỏ phần kỷ luật bên trong mình. Việc hòa giải với nó giúp tâm thức được tích hợp để tiến lên các bậc cao hơn như Vàng. Hiểu về mô hình xoắn động giúp con người linh hoạt hơn trong nhận thức, không bị dính mắc vào việc "tôi là ai" (một màu cố định), mà hiểu rằng mình có thể sử dụng các "bộ lọc" khác nhau tùy theo hoàn cảnh (ở công ty dùng Màu Cam, về nhà dùng Màu Tím).

Về quản trị, mô hình hỗ trợ lãnh đạo sắp xếp nhân sự theo đúng thế mạnh. Một người Màu Đỏ (thích quyền lực, ngắn hạn) sẽ không phù hợp làm công việc cần quy trình tỉ mỉ như Màu Xanh Dương, hay sáng tạo tự do như Màu Vàng. Trong thế giới VUCA (Biến động, Bất định, Phức tạp, Mơ hồ), lãnh đạo cần biết nhân sự đang ở đâu để thiết kế hệ thống quản lý tương thích, cũng như hiểu rằng nhân viên có thể thay đổi tư duy để phù hợp với điều kiện hiện tại hoặc hoạt động rất khác khi chịu áp lực.

Về giao tiếp và giải quyết xung đột, công cụ này giúp "phiên dịch" thông điệp phù hợp với hệ giá trị của đối phương, từ đó giảm bớt phán xét và tăng cường sự đồng cảm. Ví dụ, nói chuyện với người Màu Đỏ cần ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề và tôn trọng thể diện của họ; trong khi nói chuyện với người Màu Xanh Dương lại cần chi tiết, quy trình rõ ràng và có bằng chứng cụ thể. Khi hiểu rằng mỗi người hành xử dựa trên một hệ giá trị (vMeme) khác nhau để thích nghi với hoàn cảnh sống của họ, chúng ta sẽ bớt phán xét và tăng sự đồng cảm, chấp nhận sự đa dạng.

Trong lĩnh vực giáo dục, mô hình khuyến khích việc tôn trọng lộ trình phát triển tự nhiên của trẻ, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cho trẻ em trải nghiệm đầy đủ các mã màu theo trình tự, không đốt cháy giai đoạn. Trẻ cần sự an toàn của Màu Tím, sự khẳng định cái tôi của Màu Đỏ, và kỷ luật của Màu Xanh Dương trước khi có thể tự chủ như Màu Cam.

Trong chính trị và thiết kế hệ thống xã hội, mô hình nhấn mạnh việc xây dựng các thể chế xã hội phù hợp với trình độ nhận thức thực tế của cộng đồng thay vì áp đặt máy móc. Không thể áp đặt mô hình dân chủ kiểu phương Tây (tương ứng Màu Cam/Xanh Lá) vào một quốc gia hay nền văn hóa đang vận hành ở mức bộ lạc (Màu Tím/Đỏ) vì sẽ gây ra sự sụp đổ hệ thống và hỗn loạn. 

Về ngoại giao, mô hình giúp tăng cường hiệu quả tương tác giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ dựa trên sự thấu hiểu các tầng bậc văn hóa.

TÍNH PHI CẤP BẬC 

Dù về mặt nhận thức, mô hình có tính phát triển theo trình tự, nhưng dưới góc độ giá trị con người và đạo đức, nó là một hệ thống phi cấp bậc (non-hierarchical). Các cấp độ chỉ trở nên mở rộng hơn chứ không phải tốt hơn theo nghĩa đạo đức. Mỗi cá nhân đều có quyền được là chính mình ở bất kỳ cấp độ nào. Không có áp lực đạo đức bắt buộc ai đó phải thay đổi hay tiến lên nếu họ đang sống tốt.

Tính hiệu quả của một vMeme không nằm ở vị trí cao thấp trên xoắn ốc, mà nằm ở sự tương thích với điều kiện sống. Nếu hoàn cảnh đòi hỏi sự mạnh mẽ để sinh tồn (rừng rậm hoặc vùng chiến sự), thì Đỏ là cách tồn tại phù hợp nhất, trong khi Xanh Lá có thể sẽ khiến bạn bị tiêu diệt.  

Thay vì tập trung vào việc leo lên cấp độ cao hơn (chiều dọc), mô hình khuyến khích sự lành mạnh trong chính cấp độ hiện tại (chiều ngang). Mục tiêu không phải là đẩy mọi người lên đỉnh xoắn ốc, mà là giúp họ sống trọn vẹn và lành mạnh tại nơi họ đang đứng. Một bộ lạc (Tím) sống hài hòa với thiên nhiên và tôn trọng tổ tiên vẫn tốt đẹp hơn một xã hội công nghiệp (Cam) tham lam và phá hoại môi trường.

Mô hình Xoắn Động nhìn nhận tiến hóa là một hành trình tuần tự và ngày càng mở rộng năng lực đối phó với sự phức tạp, khả năng bao quát nhiều yếu tố hơn chứ không phải là bảng phân loại tính cách để dán nhãn con người vào các khung cố định. Các bậc màu không liên quan đến trí thông minh, không phân biệt giới tính, tuổi tác, sắc tộc. Nó là bản đồ về cách con người tư duy (how they think), chứ không phải về những gì họ nghĩ (what they think) hay giá trị của họ. Ví dụ, một Phật tử và một người Hồi giáo dù niềm tin khác nhau nhưng đều có thể có cách tư duy giáo điều và trật tự của màu Xanh Dương.

CHUYỂN HÓA - SỰ THÍCH NGHI VỚI KHỦNG HOẢNG HAY NGHỊCH CẢNH

Khi cách tư duy cũ không còn đủ để giải quyết các vấn đề phức tạp mới của cuộc sống, thay đổi xảy ra. Khi sự khó chịu tăng lên, con người buộc phải chuyển sang một mã màu phức tạp hơn. Mỗi mã màu mới nảy sinh để giải quyết các vấn đề mà mã màu trước đó không thể xử lý. Ví dụ, nếu không trải qua sự hỗn loạn của Đỏ, bạn sẽ không có nhu cầu thực sự để phát triển kỷ luật của Xanh Dương.

Mỗi bậc vượt qua bậc trước đó, nhưng đồng thời cũng bao gồm nó. Như vậy, các cấp khác nhau có thể cùng tồn tại. Mỗi cấp độ mới sẽ bao hàm và giữ lại các năng lực của cấp độ trước đó trong khi bổ sung thêm các năng lực mới để xử lý sự phức tạp gia tăng. 

Bạn không vứt bỏ quá khứ; bạn trở thành tổng hòa của "tất cả những con người mà bạn đã từng là".

GIẢI MÃ CÁC VMEME

Tầng 1 gồm 6 màu đầu tiên: beige, tím, đỏ, xanh dương, cam, xanh lá.

1. Màu Beige - Bản năng sinh tồn

Động lực cốt lõi hay mối quan tâm duy nhất của Beige là: Làm sao để sống sót? Đây là trạng thái bản năng nhất: Ăn, ngủ, nhu cầu sinh tồn. Ngày nay, chúng ta ít thấy màu này ở người trưởng thành khỏe mạnh, nhưng nó sẽ trỗi dậy khi chúng ta rơi vào thảm họa thiên nhiên, bệnh tật nặng hoặc tuổi già sức yếu.

Khủng hoảng chuyển từ Beige lên Tím là sự đơn độc và mong manh, làm nảy sinh nhu cầu về sự an toàn. Một cá nhân riêng lẻ quá yếu ớt trước thiên nhiên đại ngàn, thú dữ và thời tiết khắc nghiệt. Con người nhận ra rằng nếu tụ họp lại thành nhóm, chia sẻ thức ăn và cùng canh gác, cơ hội sống sót sẽ cao hơn. Niềm tin vào thần linh và tổ tiên bắt đầu nhen nhóm để giải thích những hiện tượng thiên nhiên.

2. Màu Tím - An toàn và thuộc về

Màu Tím là nơi chúng ta tìm kiếm sự an toàn trong tập thể, tin vào thần linh, tổ tiên, và các nghi lễ may mắn. Tím mang màu sắc của văn hóa làng xã và tâm linh, tinh thần cục bộ địa phương, “phép vua thua lệ làng”, hay "một người làm quan cả họ được nhờ". Trong công ty, Màu Tím thể hiện ở văn hóa 'gia đình', nơi sếp như người cha, người mẹ, và lòng trung thành được đặt lên hàng đầu. Ai tách khỏi đàn, người đó sẽ chết.

Đặc trưng của Tím là nhu cầu được an toàn và cảm giác được che chở, thuộc về. Họ gắn bó với gia đình, tổ tiên, nghi thức, thường quyết định dựa trên “người thân nghĩ gì”. 

Mặt tích cực của Tím là tính gắn kết, cần mẫn, hiếu nghĩa, trung thành, tôn kính tổ tiên và luật tự nhiên. Mặt tiêu cực của tím là nỗi sợ thay đổi, mê tín, lệ thuộc.

Khủng hoảng chuyển từ Tím lên Đỏ xảy ra khi xuất hiện sự kìm kẹp và mất bản sắc. Trong bộ tộc, mọi thứ đều được quyết định bởi tập thể hoặc trưởng lão khiến cá nhân bị hòa tan hoàn toàn, không có tiếng nói riêng. Lúc này, một số cá nhân mạnh mẽ nhận ra mình có thể tự quyết định, có thể thống trị và không muốn tuân theo những nghi lễ cổ hủ nữa mà muốn khẳng định quyền lực và sự tự do cá nhân.

3. Màu Đỏ - Quyền lực và Cái Tôi

Động lực của Đỏ là sự thống trị, khẳng định quyền lực và cái tôi. Nỗi sợ lớn nhất của Đỏ là sự xấu hổ, bị coi thường, hay phải phục tùng. Đỏ hành xử bốc đồng, muốn được tôn trọng ngay.

Mặt tích cực của Đỏ là tính dũng cảm, dẫn dắt, sống thật và không sợ hãi, sức sống mãnh liệt, thích khám phá, tự do. Mặt tiêu cực của Tím là tính hung hăng, bạo lực, hay kiêu ngạo.

Khủng hoảng chuyển từ Đỏ lên Xanh dương là sự hỗn loạn và kiệt sức. Khi ai cũng muốn làm "vua", xã hội rơi vào cảnh chém giết, bạo lực và bất ổn triền miên. Cuộc sống của kẻ mạnh cũng luôn bị đe dọa bởi kẻ mạnh hơn. Lúc này nảy sinh nhu cầu về trật tự và ý nghĩa. Con người khao khát một hệ thống luật lệ, đạo đức hoặc tôn giáo để kiểm soát hành vi bạo lực. Họ chấp nhận hy sinh cái tôi hiện tại để đổi lấy sự ổn định.

4. Màu Xanh dương - Trật tự và Truyền thống

Động lực của Xanh dương là luật lệ, đạo đức, chân lý. Nỗi sợ lớn nhất của Xanh dương là sự hỗn loạn, phạm lỗi, sự thay đổi. 

Xanh dương tin vào hệ thống, nguyên tắc, trật tự; hy sinh cá nhân vì cái đúng. Xanh dương đại diện cho trụ cột xã hội, mang lại sự ổn định, như cơ quan hành chính nhà nước, Pháp luật, hệ thống giáo dục, các giá trị gia đình truyền thống, quy trình, tôn giáo. Xanh dương cần cấu trúc rõ ràng, tôn trọng tôn ti trật tự, danh hiệu, bằng cấp, biên chế nhà nước… 

Điểm tích cực của Xanh dương là sự chính trực, kỷ luật, quy củ, bình tĩnh, chi tiết. Mặt tiêu cực là tính giáo điều, phán xét, cứng nhắc.

Màu Xanh dương này hiện nay đang bị lung lay dữ dội bởi tư duy kinh tế thị trường. Tuy nhiên, trong các cơ quan nhà nước hay các gia đình nề nếp, Xanh dương vẫn là luật chơi chính.

Khủng hoảng chuyển từ Xanh dương lên Cam diễn ra khi sự giáo điều và trì trệ trở nên thái quá. Các quy tắc cũ trở nên quá khắt khe, kìm hãm sự sáng tạo và tiến bộ. Những lời giải thích dựa trên niềm tin không còn thỏa mãn được những câu hỏi về khoa học và thực tế. Lúc này nảy sinh nhu cầu về Thành tựu và Hiệu quả. Con người muốn tự mình tìm hiểu quy luật vận hành của thế giới để cải thiện đời sống vật chất. Họ tin rằng thông qua khoa học, công nghệ và kinh tế, họ có thể tạo ra một cuộc sống tốt đẹp hơn.

5. Màu Cam - Thành tựu và Tự chủ

Động lực của Cam là thành công, hiệu quả, kết quả, làm giàu và khẳng định vị thế. Nỗi sợ lớn nhất của Cam là thất bại, thua cuộc, mất cơ hội. 

Cam có tư duy mục tiêu, chiến lược, tin vào nỗ lực cá nhân, giàu chí tiến thủ. Cam thường tách khỏi chuẩn mực cũ để tự tạo đường đi.

Cả xã hội Việt Nam hiện tại đang hừng hực khí thế của màu Cam, khát vọng vươn lên, tinh thần khởi nghiệp, khát vọng "hóa rồng", mong muốn sở hữu nhà lầu, xe hơi, hàng hiệu.

Điểm tích cực của Cam là tính sáng tạo, chủ động, linh hoạt, nhìn xa trông rộng, giỏi giang, sắc sảo. Mặt biến dạng khi không lành mạnh của Cam là quá cạnh tranh, duy vật, cô lập.

Khủng hoảng thúc đẩy từ Cam lên Xanh lá diễn ra khi xuất hiện sự trống rỗng và hủy hoại. Sau khi đạt được thành công vật chất, con người cảm thấy cô đơn, mất kết nối. Họ nhìn thấy mặt trái của Màu Cam: ô nhiễm môi trường, hố sâu ngăn cách giàu nghèo và sự vô cảm của "cỗ máy" kinh tế. Lúc này nảy sinh nhu cầu về Kết nối và Chữa lành. Con người bắt đầu tìm kiếm sự hòa hợp, tôn trọng cảm xúc, bảo vệ môi trường và đòi hỏi sự công bằng xã hội. Giá trị nhân văn bắt đầu quan trọng hơn giá trị đồng tiền.

6. Màu Xanh lá - Kết nối và Chữa lành

Động lực của Xanh là sự đồng cảm, bình đẳng, tình yêu thương. Xanh lá quan tâm đến cảm xúc, thấu cảm, muốn lắng nghe, hòa giải, dung hòa nhiều góc nhìn, không phân biệt đối xử.

Điểm tích cực của Xanh lá là tính nhân văn, chữa lành, hòa ái. Mặt tiêu cực khi Xanh lá không lành mạnh là mệt vì cảm xúc, thiếu cấu trúc, né xung đột.

Khủng hoảng thúc đẩy chuyển tầng ở Xanh lá là sự bế tắc của thảo luận. Xanh Lá quá chú trọng vào sự đồng thuận và cảm xúc dẫn đến việc họp hành quá nhiều mà không đưa ra được quyết định. Các nguồn lực bị lãng phí vì nỗ lực làm hài lòng tất cả mọi người. Lúc này nảy sinh nhu cầu về tính Hệ thống và Dòng chảy. Thế giới trở nên quá phức tạp để giải quyết bằng cảm xúc. Con người cần một tư duy tích hợp, chấp nhận sự khác biệt của tất cả các màu sắc khác và tập trung vào những giải pháp thực sự có tác động hệ thống.

"Dòng chảy" là khả năng di chuyển lên xuống các bậc xoắn ốc một cách mượt mà, linh hoạt sử dụng mọi nguồn lực và tư duy từ các cấp độ khác nhau mà không bị mắc kẹt bởi cái tôi hay các giáo điều cứng nhắc. Nhu cầu về Dòng chảy mở ra Tầng thứ 2 của Xoắn Ốc, chúng ta dịch chuyển sang một bước nhảy lượng tử về nhận thức. 

Chúng ta đang ở giai đoạn chuyển giao quan trọng từ 6 cấp độ đầu tiên (Subsistence levels - Các cấp độ Sinh tồn) sang loạt trạng thái tiếp theo (Being levels - Các cấp độ Hiện hữu). Đây không chỉ là sự thay đổi về quan điểm, mà là sự thay đổi hoàn toàn về cách bộ não xử lý thông tin và nhìn nhận thế giới. Thách thức lớn nhất của tư duy Tầng 2 (Vàng trở lên) là phải đối phó và quản lý toàn bộ các cấp độ của xoắn ốc cùng một lúc.

Tầng 1 (Be đến Xanh Lá) được gọi là các cấp độ "Sinh tồn". Con người tập trung giải quyết các nhu cầu thiếu hụt và sinh học cơ bản như sự an toàn, quyền lực, trật tự, vật chất hoặc sự chấp nhận của cộng đồng. Động lực chính thúc đẩy hành động ở Tầng 1 thường bắt nguồn từ nỗi sợ. 

Góc nhìn ở Tầng 1 mang tính đơn chiều. Ở các giai đoạn này, con người thường tin rằng giá trị của họ là duy nhất đúng và phán xét các giá trị khác. Cam tin rằng cuộc sống là một cuộc đua, và mục tiêu là chiến thắng, đạt được địa vị, tiền bạc và danh vọng. Nếu bạn không giàu có hay nổi tiếng, bạn là kẻ thất bại. Xanh lá tin rằng mọi người đều bình đẳng, cảm xúc là quan trọng nhất, và mọi quyết định phải dựa trên sự đồng thuận. Họ sợ xung đột và thường hy sinh sự thật hoặc hiệu quả để giữ cho mọi người vui vẻ (hòa thuận giả tạo). Tầng 1 thường bị mắc kẹt và không thể nhìn thấy quan điểm của người khác. Xanh Dương coi trọng trật tự sẽ thấy Đỏ là tội lỗi, trong khi Cam thấy Xanh lá là thiếu thực tế. 

Cách xử lý mâu thuẫn của Tầng 1 có xu hướng "Vượt qua và Chối bỏ" (Transcend and Dissociate). Khi một người chuyển từ cấp độ này sang cấp độ khác ở Tầng 1, họ thường ghét bỏ và phủ nhận giai đoạn trước đó (ví dụ: người mới lên Xanh lá thường ghét bỏ sự tham vọng của Cam). Điều này dẫn đến sự phát triển thiếu trọn vẹn.

Mối quan tâm ở 6 mã màu đầu tiên của Tầng 1 thường giới hạn trong phạm vi hẹp, đó là bản thân (Đỏ/Cam) hoặc nhóm của mình (Tím/Xanh dương/Xanh lá). Các giải pháp đưa ra thường ngắn hạn và cục bộ.

Tầng 2 (Vàng, Xanh Ngọc) được gọi là các cấp độ "Hiện hữu". Khi các nhu cầu sinh tồn cơ bản đã được đáp ứng, nhu cầu phát triển chuyển sang sự phong phú về nhận thức, động lực chính chuyển từ nỗi sợ sang tình yêu và mong muốn khôi phục sức khỏe cho toàn bộ hệ thống sống.

Góc nhìn ở Tầng 2 mang tính đa chiều. Tâm thức con người ở Tầng 2 có khả năng nhìn thấy bức tranh toàn cảnh, giữ đồng thời nhiều góc nhìn, thấy toàn bộ xoắn ốc và hiểu rằng không có cấp độ nào tốt hơn cấp độ nào; mỗi cấp độ đều cần thiết và phù hợp với một điều kiện sống cụ thể. Họ trân trọng tất cả các cấp độ khác, không phán xét mà nhìn nhận sự việc một cách hệ thống.

Cách xử lý mâu thuẫn ở Tầng 2 là thực hành "Vượt qua và Bao hàm" (Transcend and Include). Tầng 2 tìm cách tích hợp những điểm mạnh của tất cả các cấp độ trước đó vào một thể thống nhất. Họ sử dụng các công cụ của Tầng 1 (như kỷ luật của Xanh dương hay hiệu suất của Cam) một cách linh hoạt để giải quyết vấn đề mà không bị dính mắc vào chúng.

Từ Tầng 2, con người mở rộng phạm vi quan tâm đến sự bền vững của toàn bộ hệ thống sống, mục tiêu là làm cho toàn bộ xoắn ốc trở nên lành mạnh. Vàng tập trung vào các giải pháp mang tính hệ thống và chức năng, trong khi Xanh Ngọc nhìn nhận sự liên kết tâm linh và tính toàn thể của vạn vật. 

Sự chuyển dịch sang Tầng 2 đánh dấu kết thúc việc hành động dựa trên nỗi sợ hãi thiếu thốn và bắt đầu kỷ nguyên của việc hành động vì sự phát triển ý thức và sự sống toàn cầu.

7. Màu Vàng - Tích hợp và Hệ thống sống

Trước khi đến Vàng, các màu sắc ở Tầng 1 (từ Beige đến Xanh lá) đều có một điểm mù chung: Họ tin rằng cách nhìn thế giới của họ là cách Đúng duy nhất.

Vàng là cấp độ đầu tiên nhận ra rằng tất cả các cấp độ trước đó đều cần thiết và có giá trị trong những hoàn cảnh nhất định. Tin vào nhiều mức độ thực tại, Vàng không còn bị mắc kẹt trong một "đường hầm hiện thực" duy nhất nữa.

Vàng thấy danh vọng của Cam là sáo rỗng nếu nó không đi kèm năng lực thực sự.

Vàng thấy sự hòa thuận của Xanh lá là phản tác dụng nếu nó ngăn cản việc giải quyết các vấn đề thực tế.

Không cần danh vọng (như Cam) hay sự hòa thuận miễn cưỡng (như Xanh lá), Vàng cần sự Hiểu biết về cách thế giới vận hành như một hệ thống phức tạp và Dòng chảy. Vàng thích nhìn nhận mọi sự ở tầm hệ thống, và thoải mái với độ phức tạp rất cao của cuộc đời, cũng như thoải mái sống trong trò chơi của những cực đối lập, của những biến thiên nhanh chóng, của sự bất định, của những cặp mâu thuẫn.

Linh hoạt, thích ứng, tổng hợp và phân tích, tối ưu hóa, có tư duy phức tạp và hệ thống, điểm tích cực của Vàng là sự minh triết và khả năng dẫn dắt tự nhiên. Mặt tiêu cực, (nếu có dù khá hiếm), có lẽ là sự cô độc và khó chia sẻ với số đông.

Vàng thường có tinh thần nghiên cứu, học hỏi, sáng tạo, đa năng, tự chủ, thích giải quyết vấn đề và tối ưu hóa quy trình, họ học cả đời và sống tự do tự tại. Không bị ràng buộc bởi các quy tắc, quyền lực hay truyền thống, Vàng tự tìm ra những giải pháp phù hợp nhất với hoàn cảnh. Câu hỏi gốc của Vàng là “Điều gì phù hợp trong bối cảnh này?”

Động lực của Vàng là hiệu quả của toàn hệ thống và sự tiến hóa ý thức. Vàng quan tâm đến hiệu quả của toàn hệ thống và hành động nhắm đến hiệu quả cao, mang lại lợi ích cho tất cả các bên (Win – Win – Win cho Tôi – Bạn – Toàn bộ hệ thống). Họ linh hoạt; lúc cần quyết liệt dùng Đỏ, lúc cần quy trình dùng Xanh dương. 

Nhận thức sâu sắc loài người bị lập trình như thế nào bởi vô thức của chính mình và vô thức tập thể (Ma trận), nhưng Vàng không cảm thấy bất lực mà sẵn sàng bắt tay vào thay đổi lập trình ấy, một cách có hệ thống. 

Cảm nhận rõ sự tương thuộc của tất cả trong bức tranh rộng lớn và phức tạp của cuộc đời, Vàng có khả năng nhìn nhận và giải quyết các mâu thuẫn và nghịch lý mà các bậc màu trước đó không thể làm. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn ít người có, đa số xuất hiện ở những nơi có nền giáo dục và công nghệ cao, với đại diện là các nhà thiết kế hệ thống, những người giải quyết các vấn đề phức tạp, liên ngành.

Khủng hoảng thúc đẩy từ Vàng lên Xanh lam ngọc là sự đơn độc. Một cá nhân Vàng dù thông thái đến đâu cũng không thể giải quyết những thách thức mang tính toàn cầu (biến đổi khí hậu, đại dịch, sự diệt vong của loài người). Lúc này nảy sinh nhu cầu về Hợp nhất Toàn cầu. Con người nhận ra Trái Đất là một thực thể sống duy nhất. Sự dịch chuyển này hướng tới một tâm thức cộng hưởng toàn cầu, kết hợp giữa trí tuệ hệ thống (Vàng) và lòng trắc ẩn sâu sắc (Xanh lá) ở quy mô vũ trụ.

8. Xanh lam ngọc (Turquoise) - Toàn Thể và Sự Sống

Động lực cốt lõi của Xanh ngọc là tính hợp nhất, liên thông và phụng sự. Người với tâm thức Xanh ngọc thường có tinh thần hướng thiện, đa chiều, bao dung, thích giao lưu và chia sẻ, biểu hiện qua các nhà hiền triết, hay phong trào bảo vệ Trái Đất toàn diện. Họ nhận thức và trân trọng sự liên kết của mọi sự vật, tin vào sự thống nhất của vũ trụ. 

Câu hỏi gốc của Xanh lam là “Sự sống đang muốn gì qua tôi?” Không còn hành động vì cái tôi riêng rõ, họ quan tâm đến phụng sự hành tinh, nhân loại, có tầm nhìn toàn cầu và tâm linh. Xanh ngọc có khả năng hiện diện sâu sắc và truyền cảm hứng.  

MÔ HÌNH XOẮN ĐỘNG DƯỚI GÓC NHÌN DỊCH LÝ

Kinh Dịch có nguyên lý "Vật cực tất phản" (Sự vật phát triển đến cực điểm sẽ chuyển hóa sang trạng thái đối lập). Mô hình Xoắn Động mô tả chính xác cơ chế này.

Khi tính Dương, ví dụ Màu Đỏ, phát triển đến cực đại, nó tạo ra sự hỗn loạn và xung đột vì ai cũng muốn làm "vua". Sự bất ổn này buộc con người phải tìm kiếm trật tự. Lúc này, tính Âm sinh ra: Con người chuyển sang Xanh dương để thiết lập lại trật tự, kỷ luật và hy sinh cái tôi vì tập thể.

Nhưng khi tính Âm (Xanh dương) trở nên quá cứng nhắc, giáo điều và bóp nghẹt sự sáng tạo, nó lại thúc đẩy nhu cầu giải phóng. Tính Dương lại trỗi dậy: Con người chuyển sang Cam để tìm kiếm tự do, thành công và đổi mới.

Sự thay đổi trọng tâm cứ đi qua đi lại giữa âm và dương, tính nam và tính nữ, chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể, lặp đi lặp lại nhiều lần.

Nhóm Dương (Màu Nóng) có xu hướng "Thể hiện bản thân" (Express Self), tập trung vào thế giới bên ngoài và cách làm chủ hay chinh phục nó; tư duy thiên về bán cầu não trái, tập trung vào cái "TÔI", sự độc lập và tự chủ.

    ◦ Màu Be: Bản năng sinh tồn cá nhân.

    ◦ Màu Đỏ: Khẳng định sức mạnh, cái tôi, thống trị người khác.

    ◦ Màu Cam: Cạnh tranh, thành tựu cá nhân, tự chủ, chiến lược.

    ◦ Màu Vàng: Tự do cá nhân, tích hợp, không bị ràng buộc.

Nhóm Âm (Màu Lạnh) có Xu hướng "Hy sinh bản thân" (Deny/Sacrifice Self), tập trung vào thế giới bên trong và cách hòa hợp với nó; tư duy thiên về bán cầu não phải, tập trung vào "CHÚNG TA", sự hy sinh và thuộc về tập thể.

    ◦ Màu Tím: Hy sinh cho bộ lạc, tổ tiên, tìm kiếm sự an toàn.

    ◦ Màu Xanh Dương: Hy sinh cho chân lý, quy tắc, trật tự xã hội.

    ◦ Màu Xanh Lá: Hy sinh cho cộng đồng, sự bình đẳng, hòa hợp.

    ◦ Màu Xanh Ngọc: Hòa nhập vào tâm thức tập thể và sự sống toàn cầu.

Trong Dịch học, trạng thái lý tưởng không phải là loại bỏ Âm hoặc Dương, mà là sự cân bằng và hòa hợp. Đây chính là bước nhảy vọt sang Tầng 2 trong Mô Hình Xoắn Động

Ở Tầng 1 (Beige đến Xanh lá): Con người thường bị dính mắc vào một cực và chối bỏ cực kia (ví dụ: Người Xanh lá ghét sự cạnh tranh của Cam). Họ không thấy được bức tranh toàn cảnh.

Ở Tầng 2 (Vàng và Xanh ngọc): Đây là trạng thái "Tích hợp". Con người bắt đầu "Vượt qua và Bao hàm" (Transcend and Include).

Màu Vàng: Dù là "Dương" (tập trung vào cá nhân), nhưng nó không còn là cái tôi ích kỷ của Đỏ hay Cam. Nó là sự tự chủ có trách nhiệm, biết chấp nhận sự hỗn loạn và dòng chảy tự nhiên; hiểu rằng cả Âm và Dương đều cần thiết.

Màu Xanh Ngọc: Là màu "Âm" (tập trung vào tập thể), nhưng không phải là sự tuân thủ mù quáng của Tím hay Xanh Dương; mà là sự nhận thức toàn diện về sự liên kết của vạn vật trong vũ trụ.

Mỗi lần "leo" lên một vòng xoắn ốc, chúng ta không chỉ đi lên cao hơn mà còn mở rộng biên độ của cả Âm và Dương, hướng tới một trạng thái "Thái Hòa" nơi cá nhân và tập thể không còn xung đột mà bổ trợ cho nhau.

XÁC ĐỊNH VMEME CÁ NHÂN - HỆ GIÁ TRỊ CHỦ ĐẠO

Bạn không "là" màu Cam hay màu Xanh Lá, mà bạn có một "Trọng tâm" (Center of Gravity) nơi bạn thường xuyên hoạt động nhất. Để xác định trọng tâm này, hãy xem xét các yếu tố sau:

A. Quan sát Động lực cốt lõi (Core Motivations): Tự hỏi điều gì thúc đẩy bạn mỗi ngày?  

Beige: Bạn có đang chiến đấu chỉ để sinh tồn (ăn, ngủ, sống sót) không?

Tím: Bạn có tìm kiếm sự an toàn tuyệt đối, tin vào vận may/tâm linh và gắn bó mật thiết với "bộ lạc" (gia đình/nhóm) của mình không?

Đỏ: Bạn có khao khát quyền lực, muốn làm bất cứ điều gì mình thích bất chấp hậu quả và sợ bị mất mặt không? 

Xanh dương: Bạn có tìm kiếm ý nghĩa, trật tự, kỷ luật và tin rằng cuộc sống phải tuân theo một kế hoạch/đạo đức đúng đắn tuyệt đối không?

Cam: Bạn có bị thôi thúc bởi sự thành công, tự chủ, chiến thắng, của cải vật chất và sự thăng tiến không?

Xanh lá: Bạn có ưu tiên sự hòa hợp, kết nối cộng đồng, bình đẳng và tìm kiếm sự đồng thuận không?

Vàng: Bạn có thích sự linh hoạt, học hỏi, nhìn thấy bức tranh lớn và không quan tâm đến việc người khác nghĩ gì hay không quan tâm đến địa vị không?

B. Kiểm tra sự "Chấp nhận" và "Chối bỏ"  

Một người có thể hành động giống Xanh Lá nhưng lại cực kỳ ghét màu Cam (sự thành đạt/kinh doanh). Điều này cho thấy họ đang ở trạng thái “Xanh lá" nhưng bị mất cân bằng vì chưa tích hợp được các giá trị của tầng dưới.

C. Quan sát phản ứng dưới áp lực  

Khi gặp khủng hoảng, chúng ta thường "lùi về" các mã màu thấp hơn để tìm sự an toàn.

Ví dụ: Một người bình thường rất dân chủ (Xanh lá), nhưng khi bị đe dọa tính mạng (bão lũ, thiên tai), họ có thể quay ngoắt về bản năng sinh tồn (Beige) hoặc bảo vệ lãnh thổ (Đỏ). 

Meme cá nhân thực sự là sự pha trộn của tất cả các lớp A, B và C này.

Cuối cùng, xin được kết bài bằng một trích dẫn từ Giáo sư Graves, cha đẻ của Spiral Dynamics:

“Nếu một bậc thích ứng tốt hơn với thực tại, khi ấy nó là cách sống tốt nhất. 

Khi một bậc không còn thực hiện chức năng của nó một cách tối ưu, không còn thích hợp với thực tại đang diễn ra nữa, thì tốt hơn hết là nó nên được thay thế bởi một bậc khác, thấp hơn hoặc cao hơn.

Tuy nhiên, gợi ý của tôi (và tôi thực sự tin tưởng sâu sắc vào điều này) là: Đối với toàn bộ nhân loại trên thế giới này, trong dài hạn, những bậc trên sẽ là tốt hơn những bậc ở dưới, và điều tốt nhất mà các nhà lãnh đạo xã hội có thể làm là khuyến khích mọi người cùng phát triển tiến lên về phía những bậc cao hơn trên Xoắn Động.” ~ Clare W. Graves

---

* Richard Barrett là một nhà tư tưởng tiên phong về lĩnh vực tiến hóa tâm thức, tinh thần lãnh đạo và văn hóa tổ chức dựa trên các giá trị cốt lõi. Từng là một kỹ sư và tự tìm hiểu về Tâm Lý Học, Tâm Linh, Vật Lý và Chuyển Hóa Cá Nhân, ông nghiên cứu nhiều về các cấp độ tâm thức của quốc gia và toàn cầu. Theo Barrett, mỗi con người trên hành tinh này tiến hóa và tăng trưởng tâm thức theo bảy giai đoạn. Mỗi giai đoạn tập trung vào một nhu cầu hiện hữu nhất định, vốn là những động lực chính trong tất cả mọi vấn đề của con người. 

7. Phụng sự 

6. Tạo nên sự khác biệt (điều có ý nghĩa)  

5. Gắn kết nội bộ  

4. Chuyển hóa  

3. Tự trọng  

2. Các mối quan hệ  

1. Sinh tồn  

** Ts. David Hawkins là một bác sĩ tâm thần, nhà nghiên cứu, giáo viên tâm linh và giảng viên nổi tiếng. Theo Hawkins, tất cả mọi người đều sống ở các cấp độ ý thức rất khác nhau, được ông lập bản đồ theo thang logarit từ 1-1000. Mức 200 (Mức độ Liêm chính) trở lên là tích cực ("sức mạnh"); mức dưới 200 là tiêu cực ("lực"). Từ thấp đến cao, các cấp độ ý thức là: xấu hổ, tội lỗi, thờ ơ, đau buồn, sợ hãi, ham muốn, tức giận, kiêu ngạo, can đảm, trung lập, sẵn sàng, chấp nhận, lý trí, tình yêu, niềm vui, hòa bình, giác ngộ.