Mô hình xoắn động - Bức tranh tiến hóa tâm thức

Photo credit: mohinhxoandong.vn 

Mình biết đến Spiral Dynamics tầm năm 2019, khi tìm hiểu về "Mô hình 7 cấp độ tâm thức và lãnh đạo” của Barrett và đọc được một bài blog nói về 3 mô hình tâm thức ảnh hưởng nhiều nhất đến tư tưởng của tác giả bấy giờ (2013), đó là:

1. Khung 7 cấp độ tâm thức của Richard Barrett*,
2. Bản đồ tâm thức của David Hawkin** (được nhắc đến trong cuốn sách “Power vs. Force” của ông, khá nổi tiếng hiện nay),
3. Mô hình Xoắn Động (Spiral Dynamics), được Don Beck và Chris Cowan phát triển vào những năm 1990, dựa trên công trình nghiên cứu công phu của cố Giáo sư Clare W Graves từ những năm 1960. 

---

Hồi cuối tháng 11, mình tham dự workshop bên cộng đồng Level-Up do Ts. Vũ Phi Yên host về “U-transform for the Spiral” - ứng dụng mô hình xoắn động và Thuyết U (Theory U) trong chuyển hóa cá nhân và xã hội. Chị Phi Yên có lẽ là người đầu tiên đã đúc kết và mang Spiral Dynamics đến cho Việt Nam qua những khóa học và cuốn sách “Mô Hình Xoắn Động”. 

Được truyền cảm hứng nhiều để tìm hiểu sâu hơn, thế là mình đã chọn chủ đề “Mô hình Xoắn Động” này để chia sẻ tại chương trình “Hồ Chí Minh - Thành phố học tập” cuối tháng 12 vừa rồi, như một động lực cho chính bản thân để dành ra thời gian nghiên cứu. Cảm ơn BTC và tất cả các bạn tham dự đã giúp cho sự kiện được diễn ra! Mình cũng đã học được rất nhiều từ những chia sẻ của mọi người. 

MÔ HÌNH XOẮN ĐỘNG (SPIRAL DYNAMICS) - BỨC TRANH TIẾN HÓA TÂM THỨC 

Mô hình Xoắn Động, được Don Beck và Chris Cowan phát triển vào những năm 1990, dựa trên công trình nghiên cứu công phu của cố Giáo sư Clare W Graves từ những năm 1960. Theo lý thuyết này, con người và xã hội tiến hóa qua từng giai đoạn, mỗi giai đoạn có một cấu trúc tâm lý đặc thù, xoay quanh một hệ thống giá trị cốt lõi, được viết tắt là vMeme. Những giá trị cốt lõi này nằm trong vô thức và có ảnh hưởng vô cùng lớn đến cảm xúc và cuộc sống của chúng ta, là nền tảng cho toàn bộ cách chúng ta sống và hành động.

Có 8 vMeme, còn được gọi là 8 cấp bậc tồn tại, được hình tượng hóa bởi 8 màu khác nhau theo thứ tự: beige, tím, đỏ, xanh dương, cam, xanh lá, vàng và xanh lam ngọc (turquoise). Mỗi con người đều phát triển qua 8 bậc ý thức này, không phải theo kiểu tuyến tính, mà là theo đường xoắn ốc.

Hệ giá trị cốt lõi có thể giống và khác nhau ở từng cá nhân, phụ thuộc vào khả năng nhận thức của mỗi người, và có thể thay đổi theo thời gian, theo hoàn cảnh; có thể biểu hiện theo cách lành mạnh hoặc không lành mạnh. Con người không ở trong một vMeme mà vận hành nhiều vMeme tùy bối cảnh.

Sự phát triển tâm thức diễn ra theo trình tự thời gian. Chúng ta sinh ra ở đáy xoắn ốc (Beige) và leo dần lên. Giống như xây một ngôi nhà, mỗi bậc đều mang lại nền tảng để xây dựng các cấp tiếp theo. Mỗi cấp bậc đều cần thiết và có giá trị riêng biệt. Nỗ lực nhảy cóc, bỏ bước hay "đốt cháy giai đoạn" thường dẫn đến cấu trúc tâm lý không ổn định, sụp đổ hệ thống và các vấn đề tiềm ẩn (bóng tối/shadow) về sau. Sự phát triển vững chắc và an toàn đòi hỏi ta phải giải quyết trọn vẹn các vấn đề tồn tại ở cấp độ hiện tại trước khi năng lượng dư thừa cho phép chuyển sang cấp độ tiếp theo.  

Mặt khác, chúng ta vẫn có thể thoái lui, trở lại sống một cấp ý thức đã trải qua trước đó, tùy vào điều kiện môi trường sống ảnh hưởng thế nào lên những nhu cầu và khả năng thích ứng của mình. Ví dụ như trong thảm họa thiên nhiên, con người có thể quay lại các mã màu thấp hơn (như Đỏ hoặc Beige) để sinh tồn.

Mô hình Xoắn Động cung cấp một khung tham chiếu toàn diện để thấu hiểu sự phát triển từ cấp độ cá nhân đến xã hội. 

Ở góc độ phát triển bản thân, mô hình giúp cá nhân nhận diện được mình đang đứng ở đâu và hiểu rằng những cảm giác khó chịu, căng thẳng hay khủng hoảng thường là dấu hiệu báo trước cho một bước chuyển dịch sang cấp độ nhận thức mới (leo xoắn ốc). Trong công việc chuyển hóa bóng tối nội tâm (Shadow Work), mô hình giúp nhận diện những phần tính cách mà bản thân đang né tránh hoặc ghét bỏ. Ví dụ, nếu bạn dị ứng với sự tuân thủ (Màu Xanh Dương), có thể bạn đang chối bỏ phần kỷ luật bên trong mình. Việc hòa giải với nó giúp tâm thức được tích hợp để tiến lên các bậc cao hơn như Vàng. Hiểu về mô hình xoắn động giúp con người linh hoạt hơn trong nhận thức, không bị dính mắc vào việc "tôi là ai" (một màu cố định), mà hiểu rằng mình có thể sử dụng các "bộ lọc" khác nhau tùy theo hoàn cảnh (ở công ty dùng Màu Cam, về nhà dùng Màu Tím).

Về quản trị, mô hình hỗ trợ lãnh đạo sắp xếp nhân sự theo đúng thế mạnh. Một người Màu Đỏ (thích quyền lực, ngắn hạn) sẽ không phù hợp làm công việc cần quy trình tỉ mỉ như Màu Xanh Dương, hay sáng tạo tự do như Màu Vàng. Trong thế giới VUCA (Biến động, Bất định, Phức tạp, Mơ hồ), lãnh đạo cần biết nhân sự đang ở đâu để thiết kế hệ thống quản lý tương thích, cũng như hiểu rằng nhân viên có thể thay đổi tư duy để phù hợp với điều kiện hiện tại hoặc hoạt động rất khác khi chịu áp lực.

Về giao tiếp và giải quyết xung đột, công cụ này giúp "phiên dịch" thông điệp phù hợp với hệ giá trị của đối phương, từ đó giảm bớt phán xét và tăng cường sự đồng cảm. Ví dụ, nói chuyện với người Màu Đỏ cần ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề và tôn trọng thể diện của họ; trong khi nói chuyện với người Màu Xanh Dương lại cần chi tiết, quy trình rõ ràng và có bằng chứng cụ thể. Khi hiểu rằng mỗi người hành xử dựa trên một hệ giá trị (vMeme) khác nhau để thích nghi với hoàn cảnh sống của họ, chúng ta sẽ bớt phán xét và tăng sự đồng cảm, chấp nhận sự đa dạng.

Trong lĩnh vực giáo dục, mô hình khuyến khích việc tôn trọng lộ trình phát triển tự nhiên của trẻ, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cho trẻ em trải nghiệm đầy đủ các mã màu theo trình tự, không đốt cháy giai đoạn. Trẻ cần sự an toàn của Màu Tím, sự khẳng định cái tôi của Màu Đỏ, và kỷ luật của Màu Xanh Dương trước khi có thể tự chủ như Màu Cam.

Trong chính trị và thiết kế hệ thống xã hội, mô hình nhấn mạnh việc xây dựng các thể chế xã hội phù hợp với trình độ nhận thức thực tế của cộng đồng thay vì áp đặt máy móc. Không thể áp đặt mô hình dân chủ kiểu phương Tây (tương ứng Màu Cam/Xanh Lá) vào một quốc gia hay nền văn hóa đang vận hành ở mức bộ lạc (Màu Tím/Đỏ) vì sẽ gây ra sự sụp đổ hệ thống và hỗn loạn. 

Về ngoại giao, mô hình giúp tăng cường hiệu quả tương tác giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ dựa trên sự thấu hiểu các tầng bậc văn hóa.

TÍNH PHI CẤP BẬC 

Dù về mặt nhận thức, mô hình có tính phát triển theo trình tự, nhưng dưới góc độ giá trị con người và đạo đức, nó là một hệ thống phi cấp bậc (non-hierarchical). Các cấp độ chỉ trở nên mở rộng hơn chứ không phải tốt hơn theo nghĩa đạo đức. Mỗi cá nhân đều có quyền được là chính mình ở bất kỳ cấp độ nào. Không có áp lực đạo đức bắt buộc ai đó phải thay đổi hay tiến lên nếu họ đang sống tốt.

Tính hiệu quả của một vMeme không nằm ở vị trí cao thấp trên xoắn ốc, mà nằm ở sự tương thích với điều kiện sống. Nếu hoàn cảnh đòi hỏi sự mạnh mẽ để sinh tồn (rừng rậm hoặc vùng chiến sự), thì Đỏ là cách tồn tại phù hợp nhất, trong khi Xanh Lá có thể sẽ khiến bạn bị tiêu diệt.  

Thay vì tập trung vào việc leo lên cấp độ cao hơn (chiều dọc), mô hình khuyến khích sự lành mạnh trong chính cấp độ hiện tại (chiều ngang). Mục tiêu không phải là đẩy mọi người lên đỉnh xoắn ốc, mà là giúp họ sống trọn vẹn và lành mạnh tại nơi họ đang đứng. Một bộ lạc (Tím) sống hài hòa với thiên nhiên và tôn trọng tổ tiên vẫn tốt đẹp hơn một xã hội công nghiệp (Cam) tham lam và phá hoại môi trường.

Mô hình Xoắn Động nhìn nhận tiến hóa là một hành trình tuần tự và ngày càng mở rộng năng lực đối phó với sự phức tạp, khả năng bao quát nhiều yếu tố hơn chứ không phải là bảng phân loại tính cách để dán nhãn con người vào các khung cố định. Các bậc màu không liên quan đến trí thông minh, không phân biệt giới tính, tuổi tác, sắc tộc. Nó là bản đồ về cách con người tư duy (how they think), chứ không phải về những gì họ nghĩ (what they think) hay giá trị của họ. Ví dụ, một Phật tử và một người Hồi giáo dù niềm tin khác nhau nhưng đều có thể có cách tư duy giáo điều và trật tự của màu Xanh Dương.

CHUYỂN HÓA - SỰ THÍCH NGHI VỚI KHỦNG HOẢNG HAY NGHỊCH CẢNH

Khi cách tư duy cũ không còn đủ để giải quyết các vấn đề phức tạp mới của cuộc sống, thay đổi xảy ra. Khi sự khó chịu tăng lên, con người buộc phải chuyển sang một mã màu phức tạp hơn. Mỗi mã màu mới nảy sinh để giải quyết các vấn đề mà mã màu trước đó không thể xử lý. Ví dụ, nếu không trải qua sự hỗn loạn của Đỏ, bạn sẽ không có nhu cầu thực sự để phát triển kỷ luật của Xanh Dương.

Mỗi bậc vượt qua bậc trước đó, nhưng đồng thời cũng bao gồm nó. Như vậy, các cấp khác nhau có thể cùng tồn tại. Mỗi cấp độ mới sẽ bao hàm và giữ lại các năng lực của cấp độ trước đó trong khi bổ sung thêm các năng lực mới để xử lý sự phức tạp gia tăng. 

Bạn không vứt bỏ quá khứ; bạn trở thành tổng hòa của "tất cả những con người mà bạn đã từng là".

GIẢI MÃ CÁC VMEME

Tầng 1 gồm 6 màu đầu tiên: beige, tím, đỏ, xanh dương, cam, xanh lá.

1. Màu Beige - Bản năng sinh tồn

Động lực cốt lõi hay mối quan tâm duy nhất của Beige là: Làm sao để sống sót? Đây là trạng thái bản năng nhất: Ăn, ngủ, nhu cầu sinh tồn. Ngày nay, chúng ta ít thấy màu này ở người trưởng thành khỏe mạnh, nhưng nó sẽ trỗi dậy khi chúng ta rơi vào thảm họa thiên nhiên, bệnh tật nặng hoặc tuổi già sức yếu.

Khủng hoảng chuyển từ Beige lên Tím là sự đơn độc và mong manh, làm nảy sinh nhu cầu về sự an toàn. Một cá nhân riêng lẻ quá yếu ớt trước thiên nhiên đại ngàn, thú dữ và thời tiết khắc nghiệt. Con người nhận ra rằng nếu tụ họp lại thành nhóm, chia sẻ thức ăn và cùng canh gác, cơ hội sống sót sẽ cao hơn. Niềm tin vào thần linh và tổ tiên bắt đầu nhen nhóm để giải thích những hiện tượng thiên nhiên.

2. Màu Tím - An toàn và thuộc về

Màu Tím là nơi chúng ta tìm kiếm sự an toàn trong tập thể, tin vào thần linh, tổ tiên, và các nghi lễ may mắn. Tím mang màu sắc của văn hóa làng xã và tâm linh, tinh thần cục bộ địa phương, “phép vua thua lệ làng”, hay "một người làm quan cả họ được nhờ". Trong công ty, Màu Tím thể hiện ở văn hóa 'gia đình', nơi sếp như người cha, người mẹ, và lòng trung thành được đặt lên hàng đầu. Ai tách khỏi đàn, người đó sẽ chết.

Đặc trưng của Tím là nhu cầu được an toàn và cảm giác được che chở, thuộc về. Họ gắn bó với gia đình, tổ tiên, nghi thức, thường quyết định dựa trên “người thân nghĩ gì”. 

Mặt tích cực của Tím là tính gắn kết, cần mẫn, hiếu nghĩa, trung thành, tôn kính tổ tiên và luật tự nhiên. Mặt tiêu cực của tím là nỗi sợ thay đổi, mê tín, lệ thuộc.

Khủng hoảng chuyển từ Tím lên Đỏ xảy ra khi xuất hiện sự kìm kẹp và mất bản sắc. Trong bộ tộc, mọi thứ đều được quyết định bởi tập thể hoặc trưởng lão khiến cá nhân bị hòa tan hoàn toàn, không có tiếng nói riêng. Lúc này, một số cá nhân mạnh mẽ nhận ra mình có thể tự quyết định, có thể thống trị và không muốn tuân theo những nghi lễ cổ hủ nữa mà muốn khẳng định quyền lực và sự tự do cá nhân.

3. Màu Đỏ - Quyền lực và Cái Tôi

Động lực của Đỏ là sự thống trị, khẳng định quyền lực và cái tôi. Nỗi sợ lớn nhất của Đỏ là sự xấu hổ, bị coi thường, hay phải phục tùng. Đỏ hành xử bốc đồng, muốn được tôn trọng ngay.

Mặt tích cực của Đỏ là tính dũng cảm, dẫn dắt, sống thật và không sợ hãi, sức sống mãnh liệt, thích khám phá, tự do. Mặt tiêu cực của Tím là tính hung hăng, bạo lực, hay kiêu ngạo.

Khủng hoảng chuyển từ Đỏ lên Xanh dương là sự hỗn loạn và kiệt sức. Khi ai cũng muốn làm "vua", xã hội rơi vào cảnh chém giết, bạo lực và bất ổn triền miên. Cuộc sống của kẻ mạnh cũng luôn bị đe dọa bởi kẻ mạnh hơn. Lúc này nảy sinh nhu cầu về trật tự và ý nghĩa. Con người khao khát một hệ thống luật lệ, đạo đức hoặc tôn giáo để kiểm soát hành vi bạo lực. Họ chấp nhận hy sinh cái tôi hiện tại để đổi lấy sự ổn định.

4. Màu Xanh dương - Trật tự và Truyền thống

Động lực của Xanh dương là luật lệ, đạo đức, chân lý. Nỗi sợ lớn nhất của Xanh dương là sự hỗn loạn, phạm lỗi, sự thay đổi. 

Xanh dương tin vào hệ thống, nguyên tắc, trật tự; hy sinh cá nhân vì cái đúng. Xanh dương đại diện cho trụ cột xã hội, mang lại sự ổn định, như cơ quan hành chính nhà nước, Pháp luật, hệ thống giáo dục, các giá trị gia đình truyền thống, quy trình, tôn giáo. Xanh dương cần cấu trúc rõ ràng, tôn trọng tôn ti trật tự, danh hiệu, bằng cấp, biên chế nhà nước… 

Điểm tích cực của Xanh dương là sự chính trực, kỷ luật, quy củ, bình tĩnh, chi tiết. Mặt tiêu cực là tính giáo điều, phán xét, cứng nhắc.

Màu Xanh dương này hiện nay đang bị lung lay dữ dội bởi tư duy kinh tế thị trường. Tuy nhiên, trong các cơ quan nhà nước hay các gia đình nề nếp, Xanh dương vẫn là luật chơi chính.

Khủng hoảng chuyển từ Xanh dương lên Cam diễn ra khi sự giáo điều và trì trệ trở nên thái quá. Các quy tắc cũ trở nên quá khắt khe, kìm hãm sự sáng tạo và tiến bộ. Những lời giải thích dựa trên niềm tin không còn thỏa mãn được những câu hỏi về khoa học và thực tế. Lúc này nảy sinh nhu cầu về Thành tựu và Hiệu quả. Con người muốn tự mình tìm hiểu quy luật vận hành của thế giới để cải thiện đời sống vật chất. Họ tin rằng thông qua khoa học, công nghệ và kinh tế, họ có thể tạo ra một cuộc sống tốt đẹp hơn.

5. Màu Cam - Thành tựu và Tự chủ

Động lực của Cam là thành công, hiệu quả, kết quả, làm giàu và khẳng định vị thế. Nỗi sợ lớn nhất của Cam là thất bại, thua cuộc, mất cơ hội. 

Cam có tư duy mục tiêu, chiến lược, tin vào nỗ lực cá nhân, giàu chí tiến thủ. Cam thường tách khỏi chuẩn mực cũ để tự tạo đường đi.

Cả xã hội Việt Nam hiện tại đang hừng hực khí thế của màu Cam, khát vọng vươn lên, tinh thần khởi nghiệp, khát vọng "hóa rồng", mong muốn sở hữu nhà lầu, xe hơi, hàng hiệu.

Điểm tích cực của Cam là tính sáng tạo, chủ động, linh hoạt, nhìn xa trông rộng, giỏi giang, sắc sảo. Mặt biến dạng khi không lành mạnh của Cam là quá cạnh tranh, duy vật, cô lập.

Khủng hoảng thúc đẩy từ Cam lên Xanh lá diễn ra khi xuất hiện sự trống rỗng và hủy hoại. Sau khi đạt được thành công vật chất, con người cảm thấy cô đơn, mất kết nối. Họ nhìn thấy mặt trái của Màu Cam: ô nhiễm môi trường, hố sâu ngăn cách giàu nghèo và sự vô cảm của "cỗ máy" kinh tế. Lúc này nảy sinh nhu cầu về Kết nối và Chữa lành. Con người bắt đầu tìm kiếm sự hòa hợp, tôn trọng cảm xúc, bảo vệ môi trường và đòi hỏi sự công bằng xã hội. Giá trị nhân văn bắt đầu quan trọng hơn giá trị đồng tiền.

6. Màu Xanh lá - Kết nối và Chữa lành

Động lực của Xanh là sự đồng cảm, bình đẳng, tình yêu thương. Xanh lá quan tâm đến cảm xúc, thấu cảm, muốn lắng nghe, hòa giải, dung hòa nhiều góc nhìn, không phân biệt đối xử.

Điểm tích cực của Xanh lá là tính nhân văn, chữa lành, hòa ái. Mặt tiêu cực khi Xanh lá không lành mạnh là mệt vì cảm xúc, thiếu cấu trúc, né xung đột.

Khủng hoảng thúc đẩy chuyển tầng ở Xanh lá là sự bế tắc của thảo luận. Xanh Lá quá chú trọng vào sự đồng thuận và cảm xúc dẫn đến việc họp hành quá nhiều mà không đưa ra được quyết định. Các nguồn lực bị lãng phí vì nỗ lực làm hài lòng tất cả mọi người. Lúc này nảy sinh nhu cầu về tính Hệ thống và Dòng chảy. Thế giới trở nên quá phức tạp để giải quyết bằng cảm xúc. Con người cần một tư duy tích hợp, chấp nhận sự khác biệt của tất cả các màu sắc khác và tập trung vào những giải pháp thực sự có tác động hệ thống.

"Dòng chảy" là khả năng di chuyển lên xuống các bậc xoắn ốc một cách mượt mà, linh hoạt sử dụng mọi nguồn lực và tư duy từ các cấp độ khác nhau mà không bị mắc kẹt bởi cái tôi hay các giáo điều cứng nhắc. Nhu cầu về Dòng chảy mở ra Tầng thứ 2 của Xoắn Ốc, chúng ta dịch chuyển sang một bước nhảy lượng tử về nhận thức. 

Chúng ta đang ở giai đoạn chuyển giao quan trọng từ 6 cấp độ đầu tiên (Subsistence levels - Các cấp độ Sinh tồn) sang loạt trạng thái tiếp theo (Being levels - Các cấp độ Hiện hữu). Đây không chỉ là sự thay đổi về quan điểm, mà là sự thay đổi hoàn toàn về cách bộ não xử lý thông tin và nhìn nhận thế giới. Thách thức lớn nhất của tư duy Tầng 2 (Vàng trở lên) là phải đối phó và quản lý toàn bộ các cấp độ của xoắn ốc cùng một lúc.

Tầng 1 (Be đến Xanh Lá) được gọi là các cấp độ "Sinh tồn". Con người tập trung giải quyết các nhu cầu thiếu hụt và sinh học cơ bản như sự an toàn, quyền lực, trật tự, vật chất hoặc sự chấp nhận của cộng đồng. Động lực chính thúc đẩy hành động ở Tầng 1 thường bắt nguồn từ nỗi sợ. 

Góc nhìn ở Tầng 1 mang tính đơn chiều. Ở các giai đoạn này, con người thường tin rằng giá trị của họ là duy nhất đúng và phán xét các giá trị khác. Cam tin rằng cuộc sống là một cuộc đua, và mục tiêu là chiến thắng, đạt được địa vị, tiền bạc và danh vọng. Nếu bạn không giàu có hay nổi tiếng, bạn là kẻ thất bại. Xanh lá tin rằng mọi người đều bình đẳng, cảm xúc là quan trọng nhất, và mọi quyết định phải dựa trên sự đồng thuận. Họ sợ xung đột và thường hy sinh sự thật hoặc hiệu quả để giữ cho mọi người vui vẻ (hòa thuận giả tạo). Tầng 1 thường bị mắc kẹt và không thể nhìn thấy quan điểm của người khác. Xanh Dương coi trọng trật tự sẽ thấy Đỏ là tội lỗi, trong khi Cam thấy Xanh lá là thiếu thực tế. 

Cách xử lý mâu thuẫn của Tầng 1 có xu hướng "Vượt qua và Chối bỏ" (Transcend and Dissociate). Khi một người chuyển từ cấp độ này sang cấp độ khác ở Tầng 1, họ thường ghét bỏ và phủ nhận giai đoạn trước đó (ví dụ: người mới lên Xanh lá thường ghét bỏ sự tham vọng của Cam). Điều này dẫn đến sự phát triển thiếu trọn vẹn.

Mối quan tâm ở 6 mã màu đầu tiên của Tầng 1 thường giới hạn trong phạm vi hẹp, đó là bản thân (Đỏ/Cam) hoặc nhóm của mình (Tím/Xanh dương/Xanh lá). Các giải pháp đưa ra thường ngắn hạn và cục bộ.

Tầng 2 (Vàng, Xanh Ngọc) được gọi là các cấp độ "Hiện hữu". Khi các nhu cầu sinh tồn cơ bản đã được đáp ứng, nhu cầu phát triển chuyển sang sự phong phú về nhận thức, động lực chính chuyển từ nỗi sợ sang tình yêu và mong muốn khôi phục sức khỏe cho toàn bộ hệ thống sống.

Góc nhìn ở Tầng 2 mang tính đa chiều. Tâm thức con người ở Tầng 2 có khả năng nhìn thấy bức tranh toàn cảnh, giữ đồng thời nhiều góc nhìn, thấy toàn bộ xoắn ốc và hiểu rằng không có cấp độ nào tốt hơn cấp độ nào; mỗi cấp độ đều cần thiết và phù hợp với một điều kiện sống cụ thể. Họ trân trọng tất cả các cấp độ khác, không phán xét mà nhìn nhận sự việc một cách hệ thống.

Cách xử lý mâu thuẫn ở Tầng 2 là thực hành "Vượt qua và Bao hàm" (Transcend and Include). Tầng 2 tìm cách tích hợp những điểm mạnh của tất cả các cấp độ trước đó vào một thể thống nhất. Họ sử dụng các công cụ của Tầng 1 (như kỷ luật của Xanh dương hay hiệu suất của Cam) một cách linh hoạt để giải quyết vấn đề mà không bị dính mắc vào chúng.

Từ Tầng 2, con người mở rộng phạm vi quan tâm đến sự bền vững của toàn bộ hệ thống sống, mục tiêu là làm cho toàn bộ xoắn ốc trở nên lành mạnh. Vàng tập trung vào các giải pháp mang tính hệ thống và chức năng, trong khi Xanh Ngọc nhìn nhận sự liên kết tâm linh và tính toàn thể của vạn vật. 

Sự chuyển dịch sang Tầng 2 đánh dấu kết thúc việc hành động dựa trên nỗi sợ hãi thiếu thốn và bắt đầu kỷ nguyên của việc hành động vì sự phát triển ý thức và sự sống toàn cầu.

7. Màu Vàng - Tích hợp và Hệ thống sống

Trước khi đến Vàng, các màu sắc ở Tầng 1 (từ Beige đến Xanh lá) đều có một điểm mù chung: Họ tin rằng cách nhìn thế giới của họ là cách Đúng duy nhất.

Vàng là cấp độ đầu tiên nhận ra rằng tất cả các cấp độ trước đó đều cần thiết và có giá trị trong những hoàn cảnh nhất định. Tin vào nhiều mức độ thực tại, Vàng không còn bị mắc kẹt trong một "đường hầm hiện thực" duy nhất nữa.

Vàng thấy danh vọng của Cam là sáo rỗng nếu nó không đi kèm năng lực thực sự.

Vàng thấy sự hòa thuận của Xanh lá là phản tác dụng nếu nó ngăn cản việc giải quyết các vấn đề thực tế.

Không cần danh vọng (như Cam) hay sự hòa thuận miễn cưỡng (như Xanh lá), Vàng cần sự Hiểu biết về cách thế giới vận hành như một hệ thống phức tạp và Dòng chảy. Vàng thích nhìn nhận mọi sự ở tầm hệ thống, và thoải mái với độ phức tạp rất cao của cuộc đời, cũng như thoải mái sống trong trò chơi của những cực đối lập, của những biến thiên nhanh chóng, của sự bất định, của những cặp mâu thuẫn.

Linh hoạt, thích ứng, tổng hợp và phân tích, tối ưu hóa, có tư duy phức tạp và hệ thống, điểm tích cực của Vàng là sự minh triết và khả năng dẫn dắt tự nhiên. Mặt tiêu cực, (nếu có dù khá hiếm), có lẽ là sự cô độc và khó chia sẻ với số đông.

Vàng thường có tinh thần nghiên cứu, học hỏi, sáng tạo, đa năng, tự chủ, thích giải quyết vấn đề và tối ưu hóa quy trình, họ học cả đời và sống tự do tự tại. Không bị ràng buộc bởi các quy tắc, quyền lực hay truyền thống, Vàng tự tìm ra những giải pháp phù hợp nhất với hoàn cảnh. Câu hỏi gốc của Vàng là “Điều gì phù hợp trong bối cảnh này?”

Động lực của Vàng là hiệu quả của toàn hệ thống và sự tiến hóa ý thức. Vàng quan tâm đến hiệu quả của toàn hệ thống và hành động nhắm đến hiệu quả cao, mang lại lợi ích cho tất cả các bên (Win – Win – Win cho Tôi – Bạn – Toàn bộ hệ thống). Họ linh hoạt; lúc cần quyết liệt dùng Đỏ, lúc cần quy trình dùng Xanh dương. 

Nhận thức sâu sắc loài người bị lập trình như thế nào bởi vô thức của chính mình và vô thức tập thể (Ma trận), nhưng Vàng không cảm thấy bất lực mà sẵn sàng bắt tay vào thay đổi lập trình ấy, một cách có hệ thống. 

Cảm nhận rõ sự tương thuộc của tất cả trong bức tranh rộng lớn và phức tạp của cuộc đời, Vàng có khả năng nhìn nhận và giải quyết các mâu thuẫn và nghịch lý mà các bậc màu trước đó không thể làm. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn ít người có, đa số xuất hiện ở những nơi có nền giáo dục và công nghệ cao, với đại diện là các nhà thiết kế hệ thống, những người giải quyết các vấn đề phức tạp, liên ngành.

Khủng hoảng thúc đẩy từ Vàng lên Xanh lam ngọc là sự đơn độc. Một cá nhân Vàng dù thông thái đến đâu cũng không thể giải quyết những thách thức mang tính toàn cầu (biến đổi khí hậu, đại dịch, sự diệt vong của loài người). Lúc này nảy sinh nhu cầu về Hợp nhất Toàn cầu. Con người nhận ra Trái Đất là một thực thể sống duy nhất. Sự dịch chuyển này hướng tới một tâm thức cộng hưởng toàn cầu, kết hợp giữa trí tuệ hệ thống (Vàng) và lòng trắc ẩn sâu sắc (Xanh lá) ở quy mô vũ trụ.

8. Xanh lam ngọc (Turquoise) - Toàn Thể và Sự Sống

Động lực cốt lõi của Xanh ngọc là tính hợp nhất, liên thông và phụng sự. Người với tâm thức Xanh ngọc thường có tinh thần hướng thiện, đa chiều, bao dung, thích giao lưu và chia sẻ, biểu hiện qua các nhà hiền triết, hay phong trào bảo vệ Trái Đất toàn diện. Họ nhận thức và trân trọng sự liên kết của mọi sự vật, tin vào sự thống nhất của vũ trụ. 

Câu hỏi gốc của Xanh lam là “Sự sống đang muốn gì qua tôi?” Không còn hành động vì cái tôi riêng rẽ, họ quan tâm đến phụng sự hành tinh, nhân loại, có tầm nhìn toàn cầu và tâm linh. Xanh ngọc có khả năng hiện diện sâu sắc và truyền cảm hứng.  

MÔ HÌNH XOẮN ĐỘNG VÀ SỰ TIẾN HÓA CỦA CÁC THỂ CHẾ XÃ HỘI

Mô hình Xoắn Động không chỉ mô tả sự phát triển tâm lý cá nhân mà còn là một bản đồ về sự tiến hóa của các hình thái xã hội, kinh tế và chính trị trong lịch sử loài người. Dưới đây là mối liên hệ giữa các mã màu và các thể chế xã hội tương ứng:

1. Beige – Bản năng Sinh tồn: Thời kỳ Đồ đá cũ, chưa có cấu trúc chính trị rõ rệt. Mọi hoạt động tập trung vào việc tìm kiếm thức ăn, nước uống và nơi ở. Quyền lực nằm ở người khỏe mạnh nhất hoặc có kỹ năng sinh tồn tốt nhất.

2. Tím – Bộ lạc và huyền thuật: Giai đoạn của các bộ lạc, các cộng đồng nông nghiệp sơ khai. Thể chế này được dẫn dắt bởi các trưởng lão hoặc pháp sư (Shamans). Mối quan hệ dựa trên sự trung thành tuyệt đối với dòng tộc.

3. Đỏ – Quyền lực và Đế chế Cổ đại: Thời kỳ của các vương quốc cổ đại, các lãnh chúa phong kiến, đế chế độc tài, chế độ phong kiến phân quyền, các băng đảng. Thế giới là một đấu trường sinh tử. Thể chế được duy trì bằng sức mạnh quân sự và sự sợ hãi. Các ví dụ điển hình bao gồm các đế chế của Thành Cát Tư Hãn, các vương quốc thời Trung cổ hoặc các tổ chức mafia hiện đại.

4. Xanh dương – Trật tự và Truyền thống: Sự trỗi dậy của các tôn giáo độc thần lớn và các quốc gia phong kiến tập quyền (thế kỷ 17-19). Thể chế xã hội bấy giờ là chế độ quân chủ tập quyền, Giáo hội, Nhà nước pháp quyền truyền thống, Quân đội; dựa trên luật lệ, kỷ luật và niềm tin vào một "Chân lý duy nhất". Xã hội có tôn ti trật tự nghiêm ngặt, đề cao sự hy sinh cá nhân vì lợi ích chung và sự ổn định lâu dài.

5. Cam – Thành tựu và Công nghiệp: Thời kỳ Khai sáng, Cách mạng Công nghiệp và Chủ nghĩa Tư bản hiện đại. Thể chế xã hội lúc này là Kinh tế thị trường, Tập đoàn đa quốc gia, Dân chủ đại nghị. Đặc điểm của giai đoạn này là việc đề cao tư duy lý tính, khoa học và sự cạnh tranh, tập trung vào sự tăng trưởng, hiệu quả và thành tựu cá nhân. Các trường đại học nghiên cứu và các hệ thống ngân hàng là trụ cột của mã màu này.

6. Xanh lá – Cộng đồng và Nhân văn: Thập niên 1960 đến nay (phát triển mạnh ở các nước Bắc Âu). Đại diện là các Tổ chức phi chính phủ (NGOs), các cộng đồng sinh thái, làng sinh thái, các phong trào xã hội (nhân quyền, môi trường); tập trung vào sự bình đẳng, hòa hợp và cảm xúc con người. Thể chế này vận hành theo cơ chế đồng thuận (consensus), bác bỏ sự phân cấp cứng nhắc và ưu tiên bảo vệ những nhóm yếu thế, thiên nhiên.

7. Vàng – Hệ thống và Linh hoạt: Cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21 (Kỷ nguyên thông tin). Thể chế xã hội lúc này là mạng lưới tri thức (Knowledge Networks), các tổ chức tự quản (Teal Organizations). Đây là cấp độ "Tầng thứ hai". Thể chế không còn dựa trên một cấu trúc cố định mà linh hoạt theo dự án. Quyền lực thuộc về người có năng lực giải quyết vấn đề. Xã hội bắt đầu tích hợp tất cả các giá trị của các mã màu trước đó một cách có hệ thống.

8. Turquoise (Xanh ngọc) – Toàn thể và Toàn cầu: Đang hình thành (Xu hướng tương lai). Thể chế xã hội lúc này là các liên minh toàn cầu, cộng đồng tâm linh thế giới, các mạng lưới ý thức chung. Đặc điểm của các thể chế Xanh ngọc là nhìn nhận Trái Đất như một thực thể sống duy nhất. Các thể chế này không còn ranh giới quốc gia hay sắc tộc, tập trung vào việc bảo tồn sự sống ở quy mô vĩ mô và sự tiến hóa của ý thức nhân loại.

Lưu ý: Trong một xã hội hiện đại, tất cả các mã màu này thường tồn tại song song. Một quốc gia có thể có hệ thống luật pháp Xanh dương, nền kinh tế Cam, nhưng vẫn có những cộng đồng Xanh lá và các nhóm thiểu số đang ở mức Đỏ hoặc Tím.

MÔ HÌNH XOẮN ĐỘNG DƯỚI GÓC NHÌN DỊCH LÝ

Kinh Dịch có nguyên lý "Vật cực tất phản" (Sự vật phát triển đến cực điểm sẽ chuyển hóa sang trạng thái đối lập). Mô hình Xoắn Động mô tả chính xác cơ chế này.

Khi tính Dương, ví dụ Màu Đỏ, phát triển đến cực đại, nó tạo ra sự hỗn loạn và xung đột vì ai cũng muốn làm "vua". Sự bất ổn này buộc con người phải tìm kiếm trật tự. Lúc này, tính Âm sinh ra: Con người chuyển sang Xanh dương để thiết lập lại trật tự, kỷ luật và hy sinh cái tôi vì tập thể.

Nhưng khi tính Âm (Xanh dương) trở nên quá cứng nhắc, giáo điều và bóp nghẹt sự sáng tạo, nó lại thúc đẩy nhu cầu giải phóng. Tính Dương lại trỗi dậy: Con người chuyển sang Cam để tìm kiếm tự do, thành công và đổi mới.

Sự thay đổi trọng tâm cứ đi qua đi lại giữa âm và dương, tính nam và tính nữ, chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể, lặp đi lặp lại nhiều lần.

Nhóm Dương (Màu Nóng) có xu hướng "Thể hiện bản thân" (Express Self), tập trung vào thế giới bên ngoài và cách làm chủ hay chinh phục nó; tư duy thiên về bán cầu não trái, tập trung vào cái "TÔI", sự độc lập và tự chủ.

    ◦ Màu Be: Bản năng sinh tồn cá nhân.

    ◦ Màu Đỏ: Khẳng định sức mạnh, cái tôi, thống trị người khác.

    ◦ Màu Cam: Cạnh tranh, thành tựu cá nhân, tự chủ, chiến lược.

    ◦ Màu Vàng: Tự do cá nhân, tích hợp, không bị ràng buộc.

Nhóm Âm (Màu Lạnh) có Xu hướng "Hy sinh bản thân" (Deny/Sacrifice Self), tập trung vào thế giới bên trong và cách hòa hợp với nó; tư duy thiên về bán cầu não phải, tập trung vào "CHÚNG TA", sự hy sinh và thuộc về tập thể.

    ◦ Màu Tím: Hy sinh cho bộ lạc, tổ tiên, tìm kiếm sự an toàn.

    ◦ Màu Xanh Dương: Hy sinh cho chân lý, quy tắc, trật tự xã hội.

    ◦ Màu Xanh Lá: Hy sinh cho cộng đồng, sự bình đẳng, hòa hợp.

    ◦ Màu Xanh Ngọc: Hòa nhập vào tâm thức tập thể và sự sống toàn cầu.

Trong Dịch học, trạng thái lý tưởng không phải là loại bỏ Âm hoặc Dương, mà là sự cân bằng và hòa hợp. Đây chính là bước nhảy vọt sang Tầng 2 trong Mô Hình Xoắn Động

Ở Tầng 1 (Beige đến Xanh lá): Con người thường bị dính mắc vào một cực và chối bỏ cực kia (ví dụ: Người Xanh lá ghét sự cạnh tranh của Cam). Họ không thấy được bức tranh toàn cảnh.

Ở Tầng 2 (Vàng và Xanh ngọc): Đây là trạng thái "Tích hợp". Con người bắt đầu "Vượt qua và Bao hàm" (Transcend and Include).

Màu Vàng: Dù là "Dương" (tập trung vào cá nhân), nhưng nó không còn là cái tôi ích kỷ của Đỏ hay Cam. Nó là sự tự chủ có trách nhiệm, biết chấp nhận sự hỗn loạn và dòng chảy tự nhiên; hiểu rằng cả Âm và Dương đều cần thiết.

Màu Xanh Ngọc: Là màu "Âm" (tập trung vào tập thể), nhưng không phải là sự tuân thủ mù quáng của Tím hay Xanh Dương; mà là sự nhận thức toàn diện về sự liên kết của vạn vật trong vũ trụ.

Mỗi lần "leo" lên một vòng xoắn ốc, chúng ta không chỉ đi lên cao hơn mà còn mở rộng biên độ của cả Âm và Dương, hướng tới một trạng thái "Thái Hòa" nơi cá nhân và tập thể không còn xung đột mà bổ trợ cho nhau.

XÁC ĐỊNH VMEME CÁ NHÂN - HỆ GIÁ TRỊ CHỦ ĐẠO

Bạn không "là" màu Cam hay màu Xanh Lá, mà bạn có một "Trọng tâm" (Center of Gravity) nơi bạn thường xuyên hoạt động nhất. Để xác định trọng tâm này, hãy xem xét các yếu tố sau:

A. Quan sát Động lực cốt lõi (Core Motivations): Tự hỏi điều gì thúc đẩy bạn mỗi ngày?  

Beige: Bạn có đang chiến đấu chỉ để sinh tồn (ăn, ngủ, sống sót) không?

Tím: Bạn có tìm kiếm sự an toàn tuyệt đối, tin vào vận may/tâm linh và gắn bó mật thiết với "bộ lạc" (gia đình/nhóm) của mình không?

Đỏ: Bạn có khao khát quyền lực, muốn làm bất cứ điều gì mình thích bất chấp hậu quả và sợ bị mất mặt không? 

Xanh dương: Bạn có tìm kiếm ý nghĩa, trật tự, kỷ luật và tin rằng cuộc sống phải tuân theo một kế hoạch/đạo đức đúng đắn tuyệt đối không?

Cam: Bạn có bị thôi thúc bởi sự thành công, tự chủ, chiến thắng, của cải vật chất và sự thăng tiến không?

Xanh lá: Bạn có ưu tiên sự hòa hợp, kết nối cộng đồng, bình đẳng và tìm kiếm sự đồng thuận không?

Vàng: Bạn có thích sự linh hoạt, học hỏi, nhìn thấy bức tranh lớn và không quan tâm đến việc người khác nghĩ gì hay không quan tâm đến địa vị không?

B. Kiểm tra sự "Chấp nhận" và "Chối bỏ"  

Một người có thể hành động giống Xanh Lá nhưng lại cực kỳ ghét màu Cam (sự thành đạt/kinh doanh). Điều này cho thấy họ đang ở trạng thái “Xanh lá" nhưng bị mất cân bằng vì chưa tích hợp được các giá trị của tầng dưới.

C. Quan sát phản ứng dưới áp lực  

Khi gặp khủng hoảng, chúng ta thường "lùi về" các mã màu thấp hơn để tìm sự an toàn.

Ví dụ: Một người bình thường rất dân chủ (Xanh lá), nhưng khi bị đe dọa tính mạng (bão lũ, thiên tai), họ có thể quay ngoắt về bản năng sinh tồn (Beige) hoặc bảo vệ lãnh thổ (Đỏ). 

Meme cá nhân thực sự là sự pha trộn của tất cả các lớp A, B và C này.

Cuối cùng, xin được kết bài bằng một trích dẫn từ Giáo sư Graves, cha đẻ của Spiral Dynamics:

“Nếu một bậc thích ứng tốt hơn với thực tại, khi ấy nó là cách sống tốt nhất. 

Khi một bậc không còn thực hiện chức năng của nó một cách tối ưu, không còn thích hợp với thực tại đang diễn ra nữa, thì tốt hơn hết là nó nên được thay thế bởi một bậc khác, thấp hơn hoặc cao hơn.

Tuy nhiên, gợi ý của tôi (và tôi thực sự tin tưởng sâu sắc vào điều này) là: Đối với toàn bộ nhân loại trên thế giới này, trong dài hạn, những bậc trên sẽ là tốt hơn những bậc ở dưới, và điều tốt nhất mà các nhà lãnh đạo xã hội có thể làm là khuyến khích mọi người cùng phát triển tiến lên về phía những bậc cao hơn trên Xoắn Động.” ~ Clare W. Graves

---

* Richard Barrett là một nhà tư tưởng tiên phong về lĩnh vực tiến hóa tâm thức, tinh thần lãnh đạo và văn hóa tổ chức dựa trên các giá trị cốt lõi. Từng là một kỹ sư và tự tìm hiểu về Tâm Lý Học, Tâm Linh, Vật Lý và Chuyển Hóa Cá Nhân, ông nghiên cứu nhiều về các cấp độ tâm thức của quốc gia và toàn cầu. Theo Barrett, mỗi con người trên hành tinh này tiến hóa và tăng trưởng tâm thức theo bảy giai đoạn. Mỗi giai đoạn tập trung vào một nhu cầu hiện hữu nhất định, vốn là những động lực chính trong tất cả mọi vấn đề của con người. 

7. Phụng sự 

6. Tạo nên sự khác biệt (điều có ý nghĩa)  

5. Gắn kết nội bộ  

4. Chuyển hóa  

3. Tự trọng  

2. Các mối quan hệ  

1. Sinh tồn  

** Ts. David Hawkins là một bác sĩ tâm thần, nhà nghiên cứu, giáo viên tâm linh và giảng viên nổi tiếng. Theo Hawkins, tất cả mọi người đều sống ở các cấp độ ý thức rất khác nhau, được ông lập bản đồ theo thang logarit từ 1-1000. Mức 200 (Mức độ Liêm chính) trở lên là tích cực ("sức mạnh"); mức dưới 200 là tiêu cực ("lực"). Từ thấp đến cao, các cấp độ ý thức là: xấu hổ, tội lỗi, thờ ơ, đau buồn, sợ hãi, ham muốn, tức giận, kiêu ngạo, can đảm, trung lập, sẵn sàng, chấp nhận, lý trí, tình yêu, niềm vui, hòa bình, giác ngộ.

Quán Kỳ Nam

Ấn tượng với “Song Lang”, nên mình đã mong chờ sự trở lại của Leon Lê sau bảy năm với “Quán Kỳ Nam”. Phim của Leon Lê luôn phảng phất chất hoài cổ, lãng mạn, duy mỹ và độc đáo. Độc đáo từ cả cái tên. Kỳ Nam là dạng trầm hương quý hiếm, được xem như kim cương của các loại gỗ thơm, hình thành khi cây bị tổn thương và tiết ra nhựa để chữa lành.  

“Quán Kỳ Nam” đưa mình trở về cả một miền ký ức tuổi thơ, trong không khí sống động thân quen của một khu chung cư cũ thời bao cấp: cả xóm cùng tụm lại xem một chương trình trên chiếc tivi đen trắng, những đêm cúp điện mọi người tụ tập trên sân thượng hay hành lang, chiếc đèn dầu, bàn cờ tướng, cái cà mên, phích nước, tiếng rao “tăng phô điện”... Những bản nhạc trong phim, dù vàng hay đỏ, tươi sáng hay khắc khoải, day dứt sầu bi, khi vang lên cũng đều làm trái tim muốn tan chảy vì quá đỗi ngọt ngào.

“Quán Kỳ Nam” mang một vẻ đẹp thơ mộng mà chân thực và bình dị. Đó là cái đẹp dịu dàng của nhạc và thơ, của âm thanh và sắc màu thời gian đầy hoài niệm. Cái đẹp tinh tế mà “để thấu suốt, phải cảm nhận bằng tâm hồn và trái tim.”

Kỳ Nam ẩn chứa nỗi cô đơn sâu lắng trong đôi mắt đẹp và buồn. Nhưng với thời gian, có lẽ tình yêu đã làm cô dần mở lòng với cuộc đời. Nụ cười cuối cùng cũng đã bắt đầu xuất hiện, khi “mùa xuân hát ở trong lòng”. Tình yêu của Khang và Kỳ Nam không mãnh liệt, nồng cháy, mà nhẹ nhàng, ý nhị, thể hiện trong từng hành động quan tâm lặng lẽ, và có sự kiềm chế bởi rào cản vô hình của thời cuộc. 

Cái tình trong “Quán Kỳ Nam” không chỉ là tình yêu của hai nhân vật chính, mà còn là tình làng nghĩa xóm, cùng chung tay giúp đỡ nhau khi hỷ sự, lúc tang chay. Đó là tình tri âm của những tâm hồn đồng điệu, cùng thưởng trà, đàm đạo, nghe nhạc, ngắm hoa. Đó là tình bạn trong sáng giữa Kỳ Nam, Su và Khang. Su nhạy cảm, dễ thương, giống như hoàng tử bé với những câu hỏi thơ ngây. Khang ấm áp và chân thành. Những người bạn vong niên, mà thương mến nhau giống như một gia đình, cùng làm bếp, cùng đi xem phim, đi ăn lẩu. Những tình thân ấy đã khiến Khang phải thốt lên: “Đâu dễ tìm được nơi có nhiều niềm vui như vậy!” 

“Tình yêu rất gần

Tình yêu hãy đừng là cánh chim.”

Lúc con sáo của ông Hạo được thả đi khi ông mất, mình nghĩ chắc nó sẽ quay về lại căn nhà cũ, và Khang sẽ nuôi nó. Nhưng không... 

Ông Hạo hiền lành như một ông tiên giữa đời, an vui tự tại và đầy minh triết. Ông luôn để cửa lồng mở cho con sáo được tự do, “vui thì ở, buồn thì đi”.

Chia ly, như một tất yếu của cuộc đời vô thường. Biết là vậy, nhưng mấy ai không thể không buồn. Rồi mình nhớ câu nói của ông Hạo: “Không lẽ vì lo cái buồn chưa tới mà lại né cái vui mình đang có”. Nó nhắc mình sống trọn vẹn hơn với từng phút giây hiện tại và trân trọng những nhân duyên gặp gỡ trong đời; bởi vì “Nhất Kỳ Nhất Hội”, mỗi khoảnh khắc là duy nhất.

Và mình thấy ủi an, khi nhớ đến câu nói của Khang với Su: “Những người đã thân thiết, thì dù có cách xa, họ vẫn luôn ở trong tim của nhau.”

Tự nhiên muốn kết bài bằng hai câu thơ của thi sĩ Bùi Giáng, chỉ vì nó quá đẹp.

"Thưa rằng: Ly biệt mai sau

Là trùng ngộ giữa hương màu Nguyên Xuân."

Những người giữ rừng

Photo credit: Thanh Phương 

“Lũ lụt cho chúng ta thấy rằng khi mất rừng, khi hệ thống phòng hộ không còn, thì mọi tích cóp đều vô nghĩa.” - Chị Hằng Mai 

Mất rừng không chỉ là mất cây cối, mà còn là mất đất, vì rừng giữ gìn cấu trúc đất. Rừng biến mất, đất sẽ suy thoái, hoang hóa, không còn khả năng duy trì sự sống. 

Rừng giữ nước, điều tiết dòng chảy, tăng khả năng nước thấm vào đất, nuôi dưỡng mạch nước ngầm. Mất rừng, là mất đi sự kết nối giữa đất và nước. Khi rừng đầu nguồn ngã xuống, lũ lụt trầm trọng hơn và thiếu nước vào mùa khô. 

Rừng giữ gìn sự sống. Sự đa dạng nguồn gene là mật mã của thịnh vượng trù phú. Nơi có rừng là nơi có sinh khí. Mất rừng là mất đi sự sống phong phú.

NHỮNG NGƯỜI GIỮ RỪNG

Sáng thứ bảy 22.11, mình đi Cafe Môi Trường, được nghe những câu chuyện truyền cảm hứng từ những người “mua rừng để giữ rừng” và nhiều chia sẻ hữu ích khác từ người tham dự trong khán phòng hôm đó. Ba câu chuyện được kể từ ba người trẻ giỏi giang: bạn Vũ Mạnh Đường ở Ban Mê Thuột - người nông dân đã mua rừng để phục hồi rừng cho động vật hoang dã có nơi trú ngụ; bạn Phan Khắc Hồng ở Khánh Hòa - người đã chuyển đổi vườn keo thành rừng tái sinh đa loài và đa tầng tán; và bạn Nguyễn Thị La ở Đaklak - người đã mua rừng để giữ rừng, để làng được nương tựa. Tất cả là minh chứng cho thấy lợi ích nhiều mặt của rừng đa loài, về mọi phương diện kinh tế, sinh thái và phát triển bền vững, đều vượt trội hơn hẳn so với độc canh.

Ấn tượng với chị Hằng Mai - host của chương trình, người chị nhỏ bé mà mạnh mẽ, từ giọng nói đến thần thái, không hổ danh idol của nhiều bạn trẻ. Giữa những ngày bão lũ u ám và nặng nề chồng chất, những con người với tâm nguyện hồi sinh rừng hôm đó đã thực sự làm mình thấy ấm lòng, thấy ánh sáng, thấy hy vọng. Chúng ta không một mình. Cộng đồng những người làm vườn rừng, đi theo con đường nông nghiệp thuận tự nhiên đang ngày càng lớn mạnh. 

Tình cờ gặp lại chị Tú, em Tâm, anh Tùng của An Lạc Trang, vợ chồng Huyền cùng đi chuyến VCIL Travel School 2023. Lúc về chỉ vội kịp chào anh Tùng, nghe anh kể An Lạc Trang nhiều năm nay đã trở thành nơi phụng sự cho các bạn thực tập theo chương trình đào tạo nhà trị liệu do Thầy Minh Niệm dẫn dắt. Ở lại nói chuyện lâu hơn với chị Tú, cùng Tâm và Nguyên, nghe về dự án mới của chị ở đảo, có rừng, có biển, có nơi chữa lành và trường học tâm thức. Tâm đắc với câu sứ mệnh của dự án “Phục hồi rừng để rừng hồi phục con người.” Cuộc sống lại mở ra bao nhiêu điều thú vị. Cuộc sống luôn sẵn có những điều kỳ diệu, chỉ là, mình đã đến đúng thời điểm để đón nhận hay chưa. 

Dưới đây, mình note lại những bài học chính rút ra từ buổi hôm đó.

Rừng cho chúng ta lương thực, dược liệu, gỗ xây nhà, làm vật dụng, bóng mát... Rừng giúp điều hòa vi khí hậu. Rừng là trường học về tự nhiên. Rừng là nơi chữa lành cho cả thể chất và tâm hồn. Kinh tế sinh thái đem lại lợi ích tổng thể cho toàn bộ cuộc sống chứ không chỉ là tiền. Khai thác rừng bền vững là khi chúng ta chỉ lấy từ rừng những gì mình cần, chứ không phải những gì chúng ta muốn (không tham) và còn lại để cho rừng tự phục hồi.

Rừng tự nhiên không cần đầu tư nhiều, không cần bỏ nhiều chi phí. Tự nhiên có khả năng tự phục hồi. Nhiệm vụ chính của người giữ rừng chỉ là người bảo vệ dòng chảy tự nhiên, để yên cho rừng tự phục hồi. Thiên nhiên luôn đứng về phía mình nếu mình muốn phục hồi rừng. Nếu bạn bảo vệ rừng thì rừng sẽ bảo vệ bạn. Nếu bạn lắng nghe rừng thì rừng sẽ chỉ đường cho bạn. 

Đôi khi, lực cản trở đến từ chính bản thân chúng ta bởi suy nghĩ phải “trồng rừng” mới có rừng. Xu hướng chung là chuyển từ rừng tự nhiên thành rừng trồng (phát quang, làm thực bì, diệt cỏ…), trong khi chúng ta đang cần làm điều ngược lại. Truyền thông hiện nay chỉ mới tập trung vào trồng rừng, rất “hữu vi”. Trong khi, thực ra dưỡng rừng còn có những phương pháp khác: (1) Khoanh nuôi tái sinh tự nhiên, (2) Làm giàu rừng, (3) Cải tạo rừng, và cuối cùng mới là (4) Trồng rừng. 

Cần xem rừng như một thực thể sống, nương theo sự phát triển của rừng để dưỡng rừng. Càng nhiều chồi rừng, càng đa loài thì thảm thực vật tái sinh càng nhanh. Loài nào tự mọc là loài tiên phong. Tốc độ tái lập thực vật tùy thuộc rất nhiều vào lịch sử sử dụng đất. Hai yếu tố làm suy giảm số loài và số lượng chồi là việc cày xới đất và dùng thuốc diệt cỏ.

Dưỡng rừng cần rất nhiều thứ, nhưng có một thứ nên có thật nhiều, đó là sự bình tĩnh. Bình tĩnh quan sát để tự nhiên làm việc, rồi hòa nhịp (tuned-in) vào đó, thì mọi sự sẽ đâu vào đấy. Thời điểm trồng cây rất quan trọng. Nếu ta bình tĩnh cho đất thời gian phục hồi thì sẽ có nhiều cây tái sinh mọc.

Cơ chế chính sách hiện tại chưa hỗ trợ những người mua đất giữ rừng nên cần nắm rõ pháp lý. Mua đất rừng sẽ phát sinh quyền và nghĩa vụ của chủ rừng và có những quy định phải tuân thủ như báo cáo về diễn biến rừng hàng tháng, hàng quý cho Sở Nông Nghiệp, kiểm lâm, cũng khá nhiêu khê và có những khe hở cho các vấn đề tiêu cực. Chúng ta phải đóng góp vào việc xây dựng chính sách mới. Khi số lượng người giữ rừng tăng lên, có đối tượng thì mới có chính sách phục vụ đối tượng tương ứng. 

Con đường này nghe lãng mạn nhưng không hề dễ dàng, và chỉ có tấm lòng tốt không thì chưa đủ. Nhưng nhiều anh em đã làm được. Có rất nhiều thứ chúng ta không biết từ đầu, nhưng chúng ta cứ làm, và học cùng nhau. Đó là lý do cộng đồng Rơm hay tổ chức offline, để anh em chia sẻ với nhau, cùng hỗ trợ nhau.    

Từ năm nay (2025) trở đi, nếu chúng ta cùng nhau làm một việc gì đó hướng tới sự bền vững tương lai, thì cũng phải 5 - 10 năm nữa mới có kết quả; chưa kể có thể mất nhiều thời gian hơn vì nhiều thử thách hơn. Ví dụ như năm nay ta trồng thêm cây, và cứ mỗi lần trồng xong thì một đợt lũ quét qua. Nếu như bắt đầu từ bây giờ, chúng ta phải chấp nhận là thử thách sẽ rất nhiều. Nhưng còn hơn là không bao giờ. Cho đến khi mọi thứ có thể hửng lên được là phải 5 - 10 năm nữa. Nhưng nếu chúng ta không bắt đầu từ bây giờ thì nó sẽ không bao giờ hửng lên nữa. Đây gần như là cơ hội cuối cùng, chứ không phải là sau đó chúng ta sẽ có cơ hội khác nữa. 

BÀI HỌC CẢM ĐỘNG VÀ THÚ VỊ NHẤT 

Người tỉnh thức sẽ đi về rừng.
Người về rừng sẽ tỉnh thức.

Bài học cảm động và thú vị nhất đối với mình hôm đó chính là sự chuyển hóa nội tâm của những người về với rừng. Chị Hằng Mai kể, trong những người về rừng năm đầu tiên thì 90% có vấn đề tâm lý. Nhưng sau 5 năm gặp lại, chị thấy rất nhiều bạn đã chuyển hóa qua hành trình chữa lành đất và cũng là chữa lành cho chính mình. Tất nhiên cũng có những bạn quay ngược trở về phố, nhưng ai mà trụ được thì đã có một quá trình phải làm việc với những thứ bên trong mình và có sự chuyển hóa rất nhiều. Cái thứ mình cần làm việc rất nhiều chính là hành trình bên trong, và cái hành trình sửa mình này khó hơn (bởi hành trình bên ngoài cứ để không thì nó cũng thành rừng rồi).

Gốc rễ tâm linh nằm trong tự nhiên. Chẳng phải sống với Đạo chính là thuận theo những quy luật tự nhiên đó sao (dù thuận dòng tự nhiên chưa chắc đã là mainstream, dòng chính của thế gian hiện tại)? Tâm linh, sâu xa chính là nhận thức về tính Nhất Thể (Oneness), về mối tương liên giữa vạn vật. Đó là cốt lõi của tư duy hệ thống, sinh thái học, phát triển bền vững, văn minh tái tạo. 

Sự thức tỉnh thật không chỉ dừng ở thiền, năng lượng, hay nhận biết bản ngã. Sự thức tỉnh thật đi vào cách ta sống, với đất, với rừng, với con người và hành tinh.

Bài tổng kết cuối khóa lớp Tâm Lý Trị Liệu

Chọn tình huống để phân tích. Xác định vấn đề chính của thân chủ. Chọn 1 lý thuyết/tiếp cận phù hợp để can thiệp và giải thích lý do. Đề xuất 2-3 kỹ thuật cụ thể từ lý thuyết/tiếp cận đã chọn

TÌNH HUỐNG 3: 

Nam là sinh viên năm cuối đại học, 22 tuổi. Em tìm đến tham vấn vì cảm thấy lo âu và mất phương hướng về tương lai. Nam là con trai đầu trong gia đình, từ nhỏ đã được kỳ vọng rất nhiều. Bố mẹ đều là giáo viên, muốn Nam phải đạt thành tích cao và có công việc ổn định. Tuy nhiên, Nam lại đam mê công nghệ và muốn khởi nghiệp. Em sợ rằng nếu thất bại sẽ làm gia đình thất vọng. Gần đây, Nam thường xuyên bị đau đầu, mất ngủ, khó tập trung học tập. Em cảm thấy áp lực nặng nề khi phải đưa ra quyết định về nghề nghiệp trong tương lai. Nam thừa nhận đã có những ý nghĩ tiêu cực về bản thân và đôi khi muốn từ bỏ tất cả.

Chọn tình huống 3.

Vấn đề chính của thân chủ là một dạng lo âu và mất phương hướng về tương lai do xung đột nội tâm, giữa việc đáp ứng kỳ vọng của bố mẹ và thực hiện ước mơ của cá nhân mình, sống cuộc đời của chính mình.

Lý thuyết tiếp cận phù hợp trong tình huống này sẽ là liệu pháp nhân vị trọng tâm. Bởi vì liệu pháp nhân vị trọng tâm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sống thật với bản thân, trung thực và nhất quán với chính mình, được là chính mình. Sống thật với chính mình, bớt bị ảnh hưởng hay buông bỏ những kỳ vọng của người khác (ở đây là cha mẹ), hòa hợp với bản thể cao cả nội tâm sẽ giúp hòa giải được xung đột hiện có trong thân chủ.

Nhà trị liệu có thể đồng hành, thấu cảm qua việc đặt những câu hỏi gợi mở, giúp thân chủ dần dần tự khám phá khát vọng của bản thân, ước mơ cuộc đời và những điều mà thân chủ cảm thấy hạnh phúc khi làm. Các câu hỏi có thể là:

Công việc gì khiến Nam thấy vui và hạnh phúc khi được làm mỗi ngày?

Nếu không phải vì kỳ vọng của ba mẹ hay vì bất cứ điều gì khác, Nam sẽ muốn trở thành một người như thế nào, làm công việc gì?

Nếu nghe theo lời ba mẹ, Nam sẽ làm gì? Và điều đó sẽ dẫn đến những hậu quả gì?

Nếu được làm công việc Nam yêu thích thì sao? Thành công thì sao? Mà nếu có thất bại, vốn là chuyện bình thường trong việc khởi nghiệp, thì sao? Nam sẽ làm gì để đứng lên từ thất bại, khắc phục và tiến tới?

Nhà trị liệu cũng có thể sử dụng các phương thức nghệ thuật sáng tạo giúp thân chủ thông qua viết, vẽ… có thể dần dần đánh thức những tiềm năng và khát khao ẩn sâu bên trong thân chủ. Nam hãy thử hình dung về con người mà mình muốn trở thành rồi viết hoặc vẽ về hình ảnh đó. Sau đó, đọc lại những gì mình viết hay nhìn vào hình ảnh mình đã vẽ, cảm xúc của Nam thế nào? 

Các liệu pháp thân nghiệm, chuyển động cũng có thể được áp dụng để giải tỏa căng thẳng và lo âu như T.R.E (Trauma Release Exercise), múa chuyển động, hoặc yoga, các bài tập thở, khí công.

Nhà trị liệu có thể hỗ trợ thân chủ thực hành các phương pháp rèn luyện chánh niệm, tăng cường sự quan sát, nhận thức về bản thân và giải tỏa căng thẳng như quét cơ thể (body scan), thực hành quan sát bằng tất cả các giác quan, quan sát và ghi nhận mọi sự vật đang diễn ra bên trong nội tâm và bên ngoài môi trường… 

Nhà trị liệu cũng có thể khuyến khích Nam thực hành thiền, kết nối với nội tâm, với bản thể sâu thẳm, đầy minh triết bên trong mình, để câu trả lời được tự nhiên hiển lộ.

TỰ ĐÁNH GIÁ VÀ PHẢN HỒI

Có nhiều điều mình thấy tâm đắc từ khóa học nên cũng khó để lựa chọn ra điều gì là tâm đắc nhất. Mình tâm đắc ở sự tổ chức bài bản, nhiệt tình của đội ngũ điều phối trong khóa học dành cho cộng đồng, mình có thể cảm nhận được tâm huyết của các bạn. Tài liệu được chuẩn bị công phu, ứng dụng công nghệ trong việc ra bài tập, thiết kế buổi học, đánh giá mức độ tham gia của người học, sự chỉn chu trong việc thúc đẩy người học qua các bài tập được giám sát sát sao. Khóa học đã cho mình một cái nhìn tổng quan qua các liệu pháp tâm lý trị liệu cơ bản. Khóa học giúp mình hiểu rằng tâm lý học có nhiều góc nhìn, công cụ, kỹ thuật, cách tiếp cận. Việc lựa chọn liệu pháp nào cho tình huống không chỉ dựa vào chính bối cảnh và câu chuyện của thân chủ mà cũng hoàn toàn mang tính chủ quan của nhà trị liệu, xem cái gì là phù hợp và thế mạnh của mình để có thể đi sâu vào. Tất nhiên, mình vẫn nghĩ lý tưởng là sự tích hợp, ứng dụng các cách tiếp cận hay công cụ phù hợp với cá nhân nhà trị liệu, thân chủ và tình huống cụ thể.

Liệu pháp mình thích nhất là Nhân Vị Trọng Tâm của Carl Rogers. Nhân vị trọng tâm của Carl Rogers là cái mà mình thấy chạm và thích nhất, bởi tính nhân văn của nó. Có gì đó thật dịu dàng, bao dung và đầy tính chữa lành. Bên cạnh đó, liệu pháp này rất gần gũi với quan điểm nội môn về Linh Hồn hay lương tri, như bản thể cao cả thiêng liêng sâu thẳm bên mỗi chúng ta, vốn là phần Thiên Tính vốn là bản tâm của mỗi người, luôn đẹp đẽ, thiện lành. Và khi sống thật với phần cao cả đó của mình, hòa hợp với phần thiêng liêng đó của mình, hay kết nối được với Linh Hồn mình, chúng ta có được minh triết và hài hòa, bình an và hạnh phúc.

Biết ơn BTC và các thầy cô, các điều phối của những buổi học rất nhiều! 

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 13. Liệu pháp tích hợp

Xây dựng kế hoạch và chiến lược chăm sóc sức khỏe tinh thần cho bản thân trong nghề tham vấn.

Việc chăm sóc sức khỏe tinh thần đối với nhà tham vấn trị liệu là vấn đề căn cốt bởi chúng ta có khỏe mạnh thì mới có thể chăm sóc tốt cho những người khác. 

Người tham vấn cần biết cách “xả trược” sau mỗi ca trị liệu, bởi năng lượng nặng nề từ các thân chủ có thể ảnh hưởng ngược trở lại người tham vấn. Về mặt năng lượng, người tham vấn có thể thực hiện động tác vẩy mạnh tay, lòng bàn tay hướng xuống đất, để năng lượng trược khí có thể được đất hấp thụ và chuyển hóa.

Người tham vấn cần rèn luyện sự thấu cảm nhưng không dính mắc. Điều này đòi hỏi rèn luyện năng lực quan sát và duy trì sự tỉnh thức cao, để tách rời bản thân khỏi cảm xúc, tránh đồng nhất với cảm xúc hay suy nghĩ, không chỉ của người khác mà cả của chính bản thân. Việc này có thể được thực hiện thông qua thực hành thiền định hàng ngày, nâng cao định lực và nguyên khí, và thực hành chánh niệm trong mọi hoạt động của đời sống. Ngoài ra tham thiền cũng giúp người tham vấn có những khoảng lặng hữu ích để suy tư, chiêm nghiệm, đúc kết và cải thiện bản thân. 

Người tham vấn cũng cần thực hành sự chuyển hóa các bóng tối nội tâm (shadow work), những tổn thương chưa được công nhận hay bị chôn vùi, trong chính bản thân mình để không phóng chiếu hoặc bị ảnh hưởng bởi chúng. 

Người tham vấn cần thanh luyện bản thân để ngày càng trở nên thuần khiết hơn, vô tư hơn, hồi đáp với thân chủ trong sự tỉnh thức và trong sáng.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 12. Liệu pháp hệ thống gia đình

 Cách tiếp cận của tâm lý học hiện đại đang dịch chuyển từ góc nhìn cá nhân sang góc nhìn hệ thống, cùng với sự lan tỏa của tư duy hệ thống. Tư duy hệ thống nhìn mọi sự vật hiện tượng trong mối liên quan lẫn nhau, liên kết như một mạng lưới với những chuỗi tương tác, nhân quả, đồng thời, chồng chéo, và trong những bối cảnh cụ thể. Tư duy hệ thống nhìn thấy cả khu rừng chứ không chỉ một cái cây, và nhìn thấy một vấn đề, không chỉ ở hiện tượng bề mặt mà còn những nguyên nhân như phần chìm của tảng băng ẩn sâu dưới đáy. Tư duy hệ thống giúp chúng ta nhìn nhận vấn đề theo quá trình, chứ không chỉ tập trung vào kết quả. Sự phức tạp, phụ thuộc tương tác lẫn nhau của mọi thứ khiến chúng ta buộc phải hướng đến giải quyết vấn đề với tầm nhìn hệ thống. Liên hệ đến liệu pháp hệ thống gia đình, chúng ta thấy rằng triệu chứng của một cá nhân có thể là biểu hiện của cả hệ thống. Hành vi của cá nhân cần được xem xét trong bối cảnh gia đình (thậm chí rộng hơn là môi trường xã hội liên quan), vốn phản ánh tương tác giữa các thành viên và cấu trúc tổ chức gia đình. Nếu không ý thức, nhận diện và tách biệt hóa bản thân đúng đắn, con người rất dễ bị ảnh hưởng và mắc kẹt, giam cầm trong những giới hạn trong những khuôn mẫu tư tưởng, định kiến của hệ thống. Việc hướng đến sự tự do, độc lập và giải thoát khỏi những mãnh lực hệ thống mạnh mẽ mà vô hình này là cả một hành trình chữa lành, chuyển hóa và trưởng thành của mỗi cá nhân.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 11. Các liệu pháp tiếp cận hậu hiện đại

Trong khi các liệu pháp tiếp cận hiện đại coi thực tại như một sự thật khách quan và xem chân lý là duy nhất, thì quan điểm hậu hiện đại lại cho rằng thực tại được xây dựng thông qua nhiều quan điểm khác nhau, bị giới hạn bởi bối cảnh lịch sử và văn hóa. 

Liệu pháp tiếp cận hậu hiện đại gắn với khái niệm về chủ nghĩa kiến tạo xã hội, trong đó thực tại không tồn tại độc lập, mà được xây dựng qua ngôn ngữ và tương tác xã hội, không có một cách duy nhất để hiểu thế giới. 

Với liệu pháp trần thuật hay tự sự, thông qua ngôn ngữ, trị liệu được diễn ra qua một hệ thống đối thoại, giải cấu trúc, ngoại hóa vấn đề, tách vấn đề ra khỏi con người, giúp thân chủ thoát khỏi sự “mắc kẹt” trong các hệ thống ngôn ngữ và ý nghĩa cũ, viết lại, sáng tạo câu chuyện cuộc đời mới thay thế. Phương pháp được áp dụng là nhà trị liệu đặt mình ở vị thế “không biết gì”, tiếp cận thân chủ với sự tò mò, cởi mở, đồng hành, tạo điều kiện để giúp thân chủ trở thành chuyên gia kể về cuộc đời mình.

Trong khi đó tiếp cận giải pháp ngắn hạn, tập trung vào tương lai, thời gian được rút gọn, phù hợp với trẻ em…

Với các cách tiếp cận này, cho dù vấn đề là gì thì cứ tập trung vào mục tiêu của thân chủ, hướng đến xây dựng cái mình mong muốn. Các phương pháp có nhiều điểm chung với liệu pháp nhân vị trọng tâm.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 10. Liệu pháp nữ quyền

 Mình đã ngạc nhiên thú vị khi biết rằng “Nữ quyền” không chỉ là một phong trào về bình đẳng giới mà còn là tên của một liệu pháp tâm lý trị liệu. Buổi học bắt đầu kịch tính với những thước phim trích từ bộ series phim truyền hình “Hoa Hồng trên Ngực Trái”, nói về Khuê và thân phận người phụ nữ với những gánh nặng từ những định kiến, áp lực xã hội nội hóa khiến cô gần như phụ thuộc vào chồng, hy sinh cho gia đình và không được sống cuộc đời của chính mình…

Điều mình thích ở liệu pháp này là sự hướng tới thay đổi xã hội chứ không chỉ cá nhân, thúc đẩy một tầm nhìn mới về tổ chức xã hội, giải phóng cả nam và nữ khỏi ràng buộc của vai trò giới và giai cấp xã hội. Liệu pháp nhấn mạnh vào cốt lõi về sự trao quyền cho cá nhân, gắn liền với sự tham gia tích cực vào các nỗ lực thay đổi xã hội rộng lớn hơn. Ý thức công bằng xã hội không chỉ được nhìn từ góc độ giới mà còn hướng về những người yếu thế nói chung. Việc tham gia nhóm hình thành một mạng lưới xã hội hỗ trợ phụ nữ và các đối tượng yếu thế, giúp gia tăng sự kết nối và làm cho con người cảm thấy bớt cô độc. Bên cạnh đó, nhóm cũng cung cấp một không gian an toàn, nơi phụ nữ được trân trọng và có thể khẳng định bản thân, trong sự chấp nhận thương yêu, thấu hiểu và đồng cảm.

Liệu pháp giúp giải quyết vấn đề bất bình đẳng trong xã hội, định nghĩa lại nam tính và nữ tính theo các giá trị phi truyền thống và góp phần tích cực vào nỗ lực xây dựng một xã hội công bằng, nhân văn hơn. 

Bài học cũng đã khiến mình suy nghĩ về tính nam và tính nữ vốn phải được nuôi dưỡng và thể hiện một cách lành mạnh, cân bằng. Hơn nữa, bình đẳng giới không hẳn đồng nghĩa với việc cào bằng giữa hai giới mà còn cần có sự nhạy cảm giới, cũng như tập trung vào điểm mạnh của mỗi giới, để cho mỗi giới được trân trọng và phát huy thế mạnh của mình. Có như thế, sự phát triển mới thực là “trung - chánh” theo quan điểm của Dịch lý.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 9. Liệu pháp thực tế hay Lý thuyết Lựa Chọn

Liệu pháp thực tế (1965) hay Lý thuyết Lựa Chọn (1996) được sáng lập bởi William Glasser khi ông nhận ra những giới hạn của phân tâm học và phát triển quan điểm nên tập trung vào phần lành mạnh của thân chủ. Quan điểm chính của lý thuyết này là con người chịu trách nhiệm về những lựa chọn của mình, vốn được thúc đẩy bởi nhu cầu và mong muốn nội tại. Sự trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho thân chủ được nhấn mạnh, với thông điệp rằng ta chỉ có thể kiểm soát được chính mình, thay vì chờ người khác thay đổi.

Lý thuyết này đưa ra 5 nhu cầu cơ bản là sinh tồn, yêu thương và gắn kết, quyền lực/kiểm soát nội tại, tự do/độc lập, và niềm vui thích. Khó khăn tâm lý xảy ra khi các nhu cầu tâm lý cơ bản này không được đáp ứng. Mỗi người đều có 5 nhu cầu này ở những mức độ khác nhau, trong đó, nhu cầu yêu thương và thuộc về được xem là quan trọng nhất dù cũng là nhu cầu khó thỏa mãn nhất do đòi hỏi sự hợp tác từ người khác.

Trọng tâm của liệu pháp hướng đến giúp thân chủ đưa ra những lựa chọn hiệu quả trong các mối quan hệ, mà trước hết cần thiết lập được mối quan hệ tốt giữa nhà trị liệu và thân chủ (liên minh trị liệu).

Lý thuyết này cho rằng vấn đề chính của con người thường liên quan đến các mối quan hệ, hoặc là không hài lòng, hoặc thiếu vắng các mối quan hệ; không thể kết nối với những người quan trọng trong cuộc đời. Mọi vấn đề tâm lý kéo dài đều là liên quan đến mối quan hệ. Ta chỉ có thể đáp ứng những nhu cầu này bằng cách đạt được những hình ảnh nội tâm mà chúng ta xây dựng trong thế giới chất lượng của mình. Thế giới chất lượng là thế giới lý tưởng mà một người mong muốn được sống trong đó, vốn được xây dựng từ những trải nghiệm tích cực.

Lý thuyết này nói về hành vi toàn diện, cách ta phản ứng với môi trường, sự kiện; bao gồmi 4 thành phần gồm hành động, suy nghĩ, cảm xúc, sinh lý, liên quan đến nỗ lực tốt nhất để đạt được điều mình muốn và thỏa mãn nhu cầu. Sự nhấn mạnh nằm ở suy nghĩ và hành động. Hành vi là một ngôn ngữ, gửi đi thông điệp qua hành động. Lý thuyết khẳng định rằng thay đổi không chỉ đến từ sự thấu hiểu mà còn cần có hành động cụ thể.

Liệu pháp thực tế nhấn mạnh lựa chọn và trách nhiệm với nguyên tắc cốt lõi: “Người duy nhất bạn có thể kiểm soát là chính mình.” Các nhà trị liệu thực tế không dành nhiều thời gian lắng nghe những lời phàn nàn, chỉ trích, đổ lỗi (vốn được xem là những hành vi kém hiệu quả nhất). Thay vào đó, họ nhấn mạnh vào lựa chọn và trách nhiệm cá nhân, với niềm tin rằng thân chủ có nhiều quyền kiểm soát hành vi của mình hơn họ nghĩ, giúp họ nhận ra trách nhiệm với hành động của mình. Điều này được dựa trên tiền đề rằng thân chủ luôn có những lựa chọn và hãy tập trung vào những lĩnh vực mà mình có thể thực hiện lựa chọn. 

Liệu pháp tập trung vào hiện tại, dù không từ chối hoàn toàn quá khứ, mà sẵn sàng lắng nghe về những thành công và những mối quan hệ tốt đẹp trong quá khứ, vì điều này có thể tái tạo. Dù quá khứ đưa chúng ta đến hiện tại nhưng nó không nhất thiết quyết định tương lai. Con người vẫn có tự do lựa chọn, dù trong giới hạn của thế giới bên ngoài.

Mô hình WDEP cụ thể hóa các bước giúp thân chủ nhận ra hành vi hiện tại không đáp ứng nhu cầu, họ có thể chọn hành vi khác hiệu quả hơn và chỉ có thể kiểm soát hành vi của chính mình. Điều này tạo nên động lực thay đổi và việc trị liệu sau đó tập trung vào việc khám phá và đưa ra những lựa chọn tốt hơn. Thân chủ hiểu được rằng họ không phải là nạn nhân, và họ có khả năng đạt được cảm giác kiểm soát bản thân, nội tại và có nhiều lựa chọn mở ra cho họ.

W (Wants): Mong muốn của bạn là gì? Nếu bạn sống như mong muốn thì sẽ như thế nào?

D (Direction/Doing): Bạn đang làm gì? 

E (Evaluation): Tự đánh giá xem hành vi hiện tại có giúp bạn đạt được điều mình mong muốn không?

P (Planning and Action): Lập kế hoạch hành động để đạt được mong muốn.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 8. Liệu pháp nhận thức hành vi

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) dựa trên lý thuyết rằng niềm tin, hành vi, cảm xúc và phản ứng cơ thể có mối liên hệ tương tác lẫn nhau; sự thay đổi ở một khía cạnh này có thể đưa đến sự thay đổi ở khía cạnh khác. Rối loạn cảm xúc bắt nguồn từ niềm tin phi lý, thường được thể hiện qua các từ “phải”, “bắt buộc”, “nên”, được học từ người khác trong thời thơ ấu, và chính chúng ta đã duy trì niềm tin này qua tự ám thị và lặp lại, từ đó hình thành các thái độ và hành vi rối loạn chức năng. Con người bị xáo trộn không phải bởi các sự kiện mà bởi thái độ hay cách nhìn nhận của họ về chúng. Việc đổ lỗi là nguồn gốc của nhiều rối loạn cảm xúc. Do đó, mỗi người chịu trách nhiệm cho trạng thái cảm xúc của mình. 

Ba niềm tin phi lý cốt lõi (ba điều “buộc phải”) mà con người thường dính mắc đó là: 

(1) nhu cầu phải thành công và được chấp nhận, yêu mến; 

(2) sự đòi hỏi người khác phải đối xử tốt, công bằng, tử tế với mình; 

(3) kỳ vọng thế giới phải thỏa mãn mọi mong muốn của mình.

Nhà trị liệu áp dụng kỹ thuật hành vi (điều kiện hóa, làm mẫu), kết hợp với chiến lược nhận thức để giúp thân chủ kiểm tra và thay đổi niềm tin của mình như tranh luận, thách thức những niềm tin phi lý qua việc đặt câu hỏi về các tư duy tuyệt đối như “phải”, “nên”, “cần”. Quá trình trị liệu mang tính giáo dục, nhà trị liệu hướng dẫn thân chủ nhận diện và tranh luận với những niềm tin phi lý, thay thế chúng bằng những nhận thức hợp lý hơn qua việc đọc sách, thay đổi cách sử dụng ngôn ngữ, từ tuyệt đối sang linh hoạt hơn. Ngoài ra còn có kỹ thuật tạo cảm xúc, phát triển cảm xúc lành mạnh thay thế những cảm xúc tiêu cực; sử dụng sự hài hước để chỉ ra sự phi lý trong tư duy, để không quá nghiêm trọng với bản thân và có thể cười về những suy nghĩ tự bại của mình; nhập vai để bộc lộ và xử lý cảm xúc trong các tình huống cụ thể nhằm rèn luyện để không bị ảnh hưởng bởi phản ứng của người khác, tăng cường sự tự chấp nhận và trách nhiệm cá nhân.

Liệu pháp nhấn mạnh rằng khi ta học cách chấp nhận thực tế cuộc sống, bao gồm cả niềm vui và nỗi đau, một cách không phán xét, ta sẽ có khả năng tận hưởng cuộc sống tốt hơn. Vì thế, mục tiêu của nhà trị liệu, ngoài việc giúp thân chủ giảm thiểu rối loạn cảm xúc và hành vi tự hại qua việc xây dựng một triết lý sống thực tế và khả thi, còn là giúp thân chủ phát triển ba dạng chấp nhận vô điều kiện:

(1) Tự chấp nhận bản thân

(2) Chấp nhận người khác, và

(3) Chấp nhận cuộc sống.

Thách thức của CBT khi áp dụng trong bối cảnh của Việt Nam có lẽ do những niềm tin về chuẩn mực thành công của xã hội bảo thủ và chuộng vật chất đã ăn khá sâu vào quần chúng. Để thực sự độc lập khỏi những tư duy đám đông “dòng chính” này không dễ dàng. Nó đòi hỏi một sự bứt phá mạnh mẽ, vốn phải dựa trên một sự thức tỉnh tâm linh cũng như sự tự tri sáng tỏ, cùng với sự can đảm, chính trực, cảm giác tự trọng lành mạnh và việc dám sống thực với chính mình. Với sự tự tin, tự tri sâu sắc, bên cạnh sự kỷ luật, kiên trì, tự giác, lòng dũng cảm của người quân tử, sự thấu hiểu lẽ tự nhiên và khai ngộ minh triết (Đạo), nhận ra hạnh phúc và nguồn lực đích thực vốn nằm trong những nguồn lực hay sự giàu có tinh thần chứ không phải bên ngoài hay vật chất, con người mới có thể phá chấp, buông bỏ những dính mắc này và có thể chấp nhận vô điều kiện bản thân, người khác và xã hội.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 7. Liệu pháp hành vi

Bạn có thể áp dụng các kỹ thuật chánh niệm như thế nào trong cuộc sống hàng ngày của mình? Bạn đánh giá như thế nào về giá trị của việc trở nên chánh niệm hơn?

Chánh niệm là ý thức, tỉnh giác, chú tâm, hiện diện trọn vẹn ở giây phút hiện tại, ở đây, bây giờ. 

Một kỹ thuật giúp chúng ta có thể giữ được chánh niệm trong cuộc sống hàng ngày là việc giữ thái độ của người quan sát, tách rời, không dính mắc với tất cả những suy nghĩ, hành động, cảm xúc của mình. Chỉ quan sát với một sự chấp nhận, điềm tĩnh, từ bi. Khi chúng ta có thể giữ được chánh niệm như vậy, chúng ta sẽ nhận ra rằng tất cả các cảm xúc, suy nghĩ đều vô thường, chúng chợt đến rồi đi, và ta không bị đồng nhất với chúng, không bị cuốn theo chúng. 

Chúng ta cũng có thể dần dần mở rộng sự quan sát của mình, không chỉ là cảm xúc, suy nghĩ, những cảm thọ trên thân thể mà còn là âm thanh, màu sắc, hương vị, tất cả mọi thứ của cảnh trần xung quanh mình. Rèn luyện như thế giúp chúng ta tăng cường sức mạnh quán sát của bản thân, cũng như gia tăng ý thức về môi trường xung quanh, những người khác và bản thân mình đang như thế nào trong môi trường đó. Khả năng chánh niệm như thế giúp chúng ta trở nên nhạy cảm hơn với đời sống, nhận ra vẻ đẹp của cuộc sống trong những gì tưởng chừng như giản dị.

Một kỹ thuật chánh niệm khác nữa là rèn luyện sự chú tâm, đặt tất cả tâm ý mình, dốc lòng dốc sức vào từng hành động mình làm, toàn tâm toàn ý. Khi chúng ta làm việc với sự hiện diện, trọn vẹn và chú tâm như thế, chúng ta đang thổi hồn, đưa vào đó năng lượng và tình thương, bởi năng lượng đi theo sau tư tưởng. Nơi nào có sự chú tâm, nơi đó công việc được hoàn thành với hiệu quả cao, với vẻ đẹp và năng lượng tích cực.

Một kỹ thuật khác là việc sử dụng hơi thở làm chiếc neo đưa chúng ta trở về hiện tại, bởi hơi thở luôn luôn hiện diện ở hiện tại. Nên bất cứ khi nào tâm trí đang lang thang, hoặc khi đối diện với cảm xúc khó, chúng ta có thể hít thở sâu để nhắc mình quay về ý thức với hiện tại.

Sống với chánh niệm chính là sống “thiền”, là thiền trong những hoạt động hàng ngày. Chánh niệm không phải là ngồi thiền tĩnh tọa. Nhưng việc ngồi xuống mỗi ngày để tham thiền sẽ nuôi dưỡng thêm chánh niệm trong đời sống, giúp chúng ta có thể giữ chánh niệm ngày càng dễ dàng hơn.

Giá trị của việc trở nên chánh niệm hơn đó là một cuộc sống tỉnh thức, tự do khỏi những thôi thúc của bản năng, tự do khỏi sự phán xét của định kiến, thiên kiến, hiểu được rõ ràng bản thân và người khác, làm chủ cuộc đời mình, và ngày càng tinh tấn trên con đường mở rộng tâm thức, tiến hóa tinh thần.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 6. Liệu pháp Gestalt

Liệu pháp Gestalt là một trường phái tâm lý học trị liệu ở Áo, Đức đầu thế kỷ 20, dựa trên ba nền tảng là thuyết hiện sinh, hiện tượng học và lý thuyết trường. Với nền tảng thuyết hiện sinh, liệu pháp Gestalt quan niệm rằng con người luôn trong quá trình trở thành, tái tạo, và tái khám phá bản thân; con người không có một bản sắc cố định mà liên tục phát triển khi đối mặt những thách thức mới. Với nền tảng hiện tượng học, liệu pháp nhấn mạnh việc tập trung vào cách thân chủ nhận thức về thực tại của họ, thay vì áp đặt cách diễn giải từ bên ngoài. Với nền tảng lý thuyết trường, thân chủ phải được nhìn nhận trong bối cảnh của họ, như một phần của môi trường luôn biến đổi. Nhà trị liệu đưa thân chủ từ trạng thái phụ thuộc vào sự hỗ trợ của môi trường sang trạng thái tự hỗ trợ bản thân và tái hợp nhất những phần bị chối bỏ trong nhân cách của họ. Việc tích hợp những phần bị chối bỏ trong nhân cách là quan trọng bởi vì những phần không được thừa nhận sẽ tạo ra những mảnh vụn cảm xúc làm rối loạn nhận thức về hiện tại; những vấn đề chưa được xử lý sẽ tồn tại cho đến khi cá nhân đối mặt và xử lý với những cảm xúc chưa được bày tỏ, vốn sẽ tạo thành những tắc nghẽn trên thân. 

Liệu pháp Gestalt nhấn mạnh vào khoảnh khắc hiện tại và việc con người cần được hiểu trong mối quan hệ liên tục với môi trường của họ. Tất cả các yếu tố của thân chủ như thể chất, cảm xúc, hành vi, đều quan trọng như nhau và đều được xem xét đến trong toàn thể. Ba cốt lõi của liệu pháp là nhận thức, sự lựa chọn và trách nhiệm của mỗi cá nhân. Mục tiêu của Gestalt nhằm giúp thân chủ mở rộng nhận thức về trải nghiệm trong thời điểm hiện tại, từ đó tạo nên sự thay đổi. Giả định cơ bản ở đây là con người có khả năng tự điều chỉnh khi nhận thức được những gì đang diễn ra bên trong và xung quanh họ. Việc nâng cao và làm phong phú nhận thức, tự thân có đã có tác dụng chữa lành. Với nhận thức, con người có thể đối mặt, chấp nhận và tích hợp những phần bị phủ nhận. Phương pháp tập trung vào trải nghiệm “ở đây” và “bây giờ”, cách con người trải nghiệm, sự chân thực của nhà trị liệu, quá trình tìm hiểu khám phá qua đối thoại. 

Việc tập trung vào hiện tại được xem là một đóng góp quan trọng của phương pháp này gợi nhắc mình đến phương pháp thiền Vipassana và việc rèn luyện giữ chánh niệm của Phật giáo, vốn có tính chữa lành rất cao. Thông qua việc tập trung quán sát trải nghiệm hiện tại, quán sát những thay đổi trên thân, hơi thở, cảm xúc, suy nghĩ ở hiện tại chúng ta được neo giữ trong khoảnh khắc ở đây và bây giờ. Bởi vì quá khứ đã qua, tương lai thì chưa tới. Chính khoảnh khắc hiện tại là cái chân thật nhất mà ta có thể tiếp xúc, chứa đựng sức mạnh lớn lao để chuyển hóa, khi ta hoàn toàn có được ý thức về nó. Ý thức về hiện tại giữ cho chúng ta chánh niệm và tỉnh giác, vốn giúp ta duy trì được trạng thái làm chủ bản thân, không bị đồng nhất với cả cảm xúc, hay suy nghĩ, mà tách rời, khách quan với chúng. Thái độ của người quan sát này chính là thái độ của Linh Hồn, tỉnh thức, từ góc độ nội môn. Khi tỉnh thức với sức mạnh của Linh Hồn, chúng ta sáng suốt và nâng cao nhận thức, nhận ra phản ứng của phàm ngã và chặn đứng nó ngay trước khi nó phát triển, từ đó mà định lực và nội lực tự thân của ta ngày càng vững mạnh, và sự phản ứng vô thức, theo tiềm thức, thói quen hay bản năng càng bị suy yếu, giảm dần. Nhận thức này dần dần đưa chúng ta đến việc làm chủ cuộc đời mình. 

Nhà trị liệu đặt mình hoàn toàn vào trải nghiệm của thân chủ, hiện diện trọn vẹn trong quá trình trị liệu, không phán xét, phân tích hay diễn giải, tin tưởng vào sự phát triển thông qua tiếp xúc chân thực, duy trì ý thức về sự hiện diện độc lập của bản thân và thiết kế các thử nghiệm giúp thân chủ nhận thức rõ hơn về hành vi của họ trong từng khoảnh khắc. Nhà trị liệu giúp thân chủ đối mặt trực tiếp với suy nghĩ, cảm xúc và hành động trong tương tác với mình.

Tiếp xúc qua các giác quan (nhìn, nghe, ngửi, chạm, chuyển động…) là yếu tố then chốt để tạo nên sự thay đổi và phát triển trong liệu pháp Gestalt, như nguồn sống nuôi dưỡng sự phát triển và là quá trình liên tục điều chỉnh sáng tạo giữa cá nhân và môi trường. Tiếp xúc hiệu quả là sự tương tác với thiên nhiên và con người mà không đánh mất cảm nhận về cá tính riêng của bản thân; điều này cần có nhận thức rõ ràng, năng lượng dồi dào và khả năng thể hiện bản thân. 

Lưu ý rằng sau tiếp xúc cần có giai đoạn rút lui để tích hợp những gì đã học được. Nếu tiếp xúc quá mức mà thiếu giai đoạn rút lui, con người sẽ bị choáng ngợp, kiệt quệ về cảm xúc, giảm kết nối với cảm giác bên trong, thiếu cơ hội để học hỏi từ những trải nghiệm vì ở chế độ "phản ứng liên tục”, thiếu không gian để tái tạo năng lượng… Điều này làm mình liên hệ với chu kỳ tuần hoàn âm dương của đời sống, sự thở ra và hít vào đều tất yếu và cần thiết.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 5. Liệu pháp nhân vị trọng tâm

 

“Điều nghịch lý thú vị là khi tôi chấp nhận bản thân mình đúng như tôi vốn là, thì lúc đó tôi mới có thể thay đổi.” ~ Carl Rogers

Có lẽ trong các liệu pháp tâm lý được học đến giờ, nhân vị trọng tâm của Carl Rogers là cái mà mình thấy chạm và thích nhất, bởi tính nhân văn của nó. Có gì đó thật dịu dàng, bao dung và đầy tính chữa lành. Khác với phân tâm học của Freud quá chú trọng vào quá khứ, bệnh tật và mặt tối của bản chất con người, liệu pháp nhân vị trọng tâm tập trung vào sự hiện diện trọn vẹn với con người hiện tại, và hướng đến ánh sáng, tin tưởng vào ánh sáng thiên tính đẹp đẽ luôn ở đó, ẩn sâu trong bản thể con người, chờ được hiển lộ và phát tỏa. 

Liệu pháp dựa trên niềm tin vào tiềm năng lớn lao về việc con người có thể hiểu chính mình, tự định hướng, tự chữa lành và tự thực chứng. Cách tiếp cận này mang tính cách mạng và ảnh hưởng lớn đến lĩnh vực tâm lý trị liệu hiện đại từ khi nó ra đời, với việc xem thân chủ là tác nhân chính của sự thay đổi. Vai trò của nhà trị liệu sẽ giống như một người bạn đồng hành hơn là một chuyên gia áp đặt, tạo ra môi trường an toàn, tôn trọng, để thân chủ nới lỏng cơ chế phòng vệ, thay đổi những nhận thức cứng nhắc về bản thân và tự do khám phá những khía cạnh cuộc sống mà trước đây họ phủ nhận. 

Sự thay đổi tích cực xuất hiện khi một người biết chấp nhận bản thân nhiều hơn, sống thật hơn với chính mình và bớt bị ảnh hưởng bởi kỳ vọng của người khác. Tất nhiên, nhận diện và soi tỏ thấu những mặt tối không phải là buông xuôi hay để mình chìm đắm trong đó. Công việc chuyển hóa tiếp sau đó cần rất nhiều tình thương, chánh niệm tỉnh thức, và nhất là nỗ lực làm tăng trưởng ánh sáng nội tâm.  Khi ánh sáng được thắp lên thì bóng tối tự nhiên cũng được đẩy lùi. 

Sự đồng hành chân thành, thấu cảm và sự chấp nhận tích cực vô điều kiện từ nhà trị liệu sẽ giúp nuôi dưỡng niềm tin vào bản thân của thân chủ trên con đường tự khám phá bản thân, giúp họ dần dần phát triển khả năng tự chủ cuộc sống, tự tin vào quyết định của mình.

Nhân vị trọng tâm cũng tin vào khả năng sáng tạo bẩm sinh trong mỗi con người, và tính chất chữa lành và chuyển hóa của quá trình sáng tạo. Nhiều hình thức nghệ thuật biểu đạt khác nhau như viết, vẽ, điêu khắc, âm nhạc, sáng tác ngẫu hứng, nhảy múa… có thể giúp giải tỏa, thúc đẩy sự chữa lành và tự nhận biết của thân chủ.

Nhân vị trọng tâm nhấn mạnh tầm quan trọng của của việc sống thật với bản thân, trung thực và nhất quán (congruence), quan trọng nhất là với chính mình. Vấn đề tâm lý thường có nguyên nhân từ những xung đột nội tâm, vốn xảy ra khi có điều gì đó chưa hài hòa với lương tri, với bản thể chân thật cao cả và sâu thẳm của một người. Và thực ra, ở một mặt nào đó, sự xung đột này là cần thiết để bắt đầu hành trình thức tỉnh.

Rõ ràng, khả năng thấu cảm là đặc tính cốt lõi cần thiết của người tham vấn trong liệu pháp nhân vị trọng tâm. Vậy làm sao để nâng cao khả năng phát triển sự thấu cảm với một người mà ta thấy khó tương tác? Có lẽ là sẽ cần thật nhiều lòng từ bi, tình thương, bao dung, chấp nhận, buông bỏ mọi phán xét, thiên kiến, và đặt bản thân vào hoàn cảnh của một người để có thể hiểu những “cuộc chiến”, nỗi khó khăn, đau đớn mà họ đang đối mặt. Mình có làm được không? 

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 4. Học thuyết Hiện sinh

Chủ đề bài học rất hay, muốn viết nhiều thứ mà nhiều việc quá nên nộp bài vào phút cuối, chỉ kịp viết vội để có bài nộp thôi, chưa thể hiện được hết những điều muốn nói.

Trong thời đại ngày nay, con người đang đối mặt với nhiều thách thức, những câu hỏi hiện sinh được đặt ra về sự cô đơn, khủng hoảng nhân dạng, ý nghĩa cuộc đời, nỗi lo về tương lai, sự tự do chân thật... 

Theo mình chủ đề hiện sinh đang là mối quan tâm hàng đầu của nhiều người là câu hỏi về ý nghĩa cuộc đời hay sâu xa hơn là về danh tính thật sự của con người. Phải chăng con người chỉ có mỗi thể xác này, và nếu chết là hết thì cuộc đời có vô nghĩa quá chăng khi mọi thứ sẽ tan biến vào cát bụi khi ta không còn trên cõi đời này.

Mình thích tính hành động, tích cực và dấn thân của chủ nghĩa hiện sinh nhưng mình không hẳn đồng ý hoàn toàn với nó. Dưới góc nhìn triết học nội môn mà mình đang nghiên cứu, mình tìm ra được những tương đồng và hiểu được sự khác biệt vốn có thể giải thích được hầu hết các vấn đề mà triết học hiện đại còn hoang mang. 

Theo minh triết thiêng liêng hay triết học nội môn, chúng ta như là những thực thể tinh thần đang có trải nghiệm con người trên cõi trần này. Khi hiểu về nguồn cội tinh thần sâu xa và cao quý này, con người sẽ giải quyết được nỗi sợ về cái chết. Bên cạnh đó, minh triết thiêng liêng cũng cho chúng ta bức tranh lớn về vũ trụ, với nhiều cõi giới khác nhau, cùng những quy luật riêng của nó. Việc hiểu rằng vũ trụ mà chúng ta đang sống trong đó không phải là ngẫu nhiên mà là có luật, hoạt động theo Thiên Luật. Khi hiểu được đằng sau mọi hình tướng đẹp đẽ của biểu lộ và thiết kế tài hoa của Thiên Nhiên, chúng ta sẽ thấy trân trọng và biết ơn cuộc sống này hơn. Minh triết thiêng liêng cũng nói về Thiên Cơ như một kế hoạch thiêng liêng lớn dành cho nhân loại, mà mục đích linh hồn trong mỗi kiếp sống của mỗi người là một mảnh ghép trong bức tranh lớn đó. Hiểu được điều này sẽ cho chúng ta định hướng về mục đích sống, thấy mình là một phần trong vũ trụ, và hướng tới những điều cao cả hơn chính bản thân. Từ đó, cuộc sống có ý nghĩa và hạnh phúc với việc phụng sự Thiên Cơ.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 3. Học thuyết Adler - Tâm lý học cá nhân

Tuần này chúng mình bàn về Học thuyết nhân cách của Adler, còn được gọi là tâm lý học cá nhân qua các khái niệm về hồi ức đầu đời, mối liên quan giữa mặc cảm tự ti và phong cách sống được phát triển từ thời thơ ấu, ảnh hưởng của chòm sao gia đình, thứ tự sinh, mục đích sống định hình nỗ lực hướng tới tương lai, ba nhiệm vụ cuộc đời, nhận thức chủ quan về hiện thực, cảm thức cộng đồng và mối quan tâm xã hội.

Có hai điều mình thấy thú vị khi liên hệ với triết học và giáo lý nội môn, đó là mục đích sống định hình nỗ lực vươn tới tương lai, và mối quan tâm xã hội, cảm thức cộng đồng như một chỉ số quan trọng của sức khỏe tâm thần.

Minh triết thiêng liêng cho rằng mục đích sống vốn đã luôn hiện hữu trong mỗi người, như một thôi thúc tiến hóa hướng tới sự hoàn thiện, một hình ảnh lý tưởng tương lai, cao cả, đẹp đẽ của mỗi người, chứa đựng tiềm năng phát triển cao nhất của người đó. Mục đích sống là biểu lộ của Thiên Ý qua Thiên Cơ - vốn là kế hoạch thiêng liêng dành cho nhân loại, hành tinh, vũ trụ, mà mục đích của mỗi kiếp sống hay mục đích linh hồn của mỗi người và một phần của kế hoạch thiêng liêng đó. 

Từ hồi học Yoga Nidra và biết đến câu sankalpa, mỗi ngày mình đều luôn nhắc lại lời khẳng định về mục đích sống, sứ mệnh dành cho bản thân: “Tôi là suối nguồn bác ái ngọt ngào dịu mát và ánh sáng minh triết thiêng liêng. Cứu người, giúp đời, hướng thượng, hướng thiện, tôi phụng sự Thiên Cơ với sức mạnh chữa lành và khai sáng”.

Khi nói về sự tiến hóa tâm thức, giáo lý minh triết thiêng liêng đề cập đến mục tiêu tiến hóa của giới nhân loại với tâm thức tự ngã (self-consciousness) là hướng tới tâm thức linh hồn hay tâm thức nhóm, tâm thức tập thể (soul consciousness, group consciousness). Sự phát triển từ phàm ngã đến tích hợp hay thấm nhuần linh hồn cũng là sự tiến hóa từ sự chú ý ích kỷ, tư lợi cho bản thân đến mối quan tâm mở rộng hướng tới gia đình, cộng đồng, quốc gia và rộng hơn nữa là toàn bộ nhân loại trên thế giới. Con người vốn là một sinh vật xã hội, và tất cả mọi chúng sinh trong tự nhiên đều có mối quan hệ tương tức, kết nối lẫn nhau. Hiểu được sự kết nối mang tính nhất thể này sẽ mang lại một ảnh hưởng tích cực. Ta biết rằng mình không hề cô đơn, ta biết rằng mình là một với tất cả, những gì mình làm tốt cho cộng đồng, cho người khác, cũng là làm tốt cho chính mình. Hạnh phúc lý tưởng là khi chúng ta có được cảm giác viên mãn trong 3 kết nối quan trọng: với chính linh hồn, phần thiên tính bên trong mình (1), với người khác, xã hội (2), với thiên nhiên (3). 

Tất cả những khổ đau đều bắt nguồn từ tam độc, Tham Sân Si, vốn là những ảo cảm, ảo tưởng của bản ngã ích kỷ. Thế nên, như một sự xác nhận cho quan điểm của Adler (về cảm thức cộng đồng và mối quan tâm xã hội là chỉ số quan trọng cho sức khỏe tâm thần), ta thấy rằng khi tâm thức mình hướng đến những người khác, đến tập thể hay cộng đồng lớn hơn bản thân mình, tư duy, định hướng cuộc đời của chúng ta cũng cao cả hơn, ý nghĩa hơn. Và như thế, những đau khổ của bản ngã ích kỷ cũng trở nên nhỏ bé, nhạt nhòa. Đúng hơn thì, khi ta sống với tâm thức cao cả, ta sẽ biểu lộ những phẩm tính của linh hồn vốn là an vui, hân hoan, phụng sự, bác ái, những điều kiện của sức khỏe tâm thần hay hạnh phúc đích thực.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 2. Phân tâm học

Các nhà trị liệu Phân tâm cho rằng trải nghiệm thời thơ ấu và quá khứ là những yếu tố quyết định quan trọng đến hành vi hiện tại. Theo mình thì điều này xảy ra khi con người chưa thực sự chánh niệm hay ý thức. 

Tất cả những trải nghiệm thời thơ ấu và quá khứ được ghi nhận và lưu giữ trong tiềm thức một cách vô thức. Vô thức là tác nhân chi phối phần lớn cuộc sống của chúng ta, ở những nơi nào chúng ta không hữu thức, hay không soi chiếu bằng ánh sáng ý thức với sức mạnh của chánh niệm, tỉnh giác. Vô thức khiến con người hành xử một cách máy móc, bởi những thôi thúc bản năng, hay tập khí của nghiệp quả và thói quen của quá khứ. Tiềm thức vận hành dựa trên sự liên hệ những điều tương đồng nên vận hành của tiềm thức dễ trói buộc chúng ta trong những định kiến của quá khứ, do đó không còn thực tế, không còn phù hợp với bối cảnh thực tại. Vậy nên, nếu chúng ta sống bởi sự điều khiển của thói quen, của tập khí quá khứ và định kiến từ trải nghiệm quá khứ, chúng ta sẽ sống trong sương mù ảo cảm chứ không thật sự tiếp xúc với sự sống động và tươi mới của thực tại.

Tuy nhiên, khi chúng ta sống với sự chú tâm, tỉnh giác hay chánh niệm, thì chúng ta sẽ làm chủ được suy nghĩ, lời nói, hành động của mình. Những hành xử của chúng ta bấy giờ sẽ không còn dựa trên ảo cảm của quá khứ mà sẽ đúng đắn, chân chánh, từ lời nói chánh ngữ, đến suy nghĩ chánh tư duy và hành động chánh nghiệp. 

Ứng dụng vào cuộc sống đó là việc rèn luyện và vun bồi năng lực chánh niệm, tỉnh giác, để có thể tách mình khỏi ảnh hưởng của tiềm thức hay trải nghiệm quá khứ và sống chân chánh. Một ứng dụng khác nữa, với mình đó là vào việc nuôi dạy trẻ em. Khi hiểu được những tổn thương mà ta có thể vô tình gây ra cho trẻ có thể ảnh hưởng nhiều như thế đến cuộc sống và hạnh phúc của đứa trẻ đó khi trưởng thành sau này, chúng ta sẽ chú ý đến cách giáo dục và đối xử với trẻ em. Làm sao để trẻ em luôn được nuôi dưỡng trong bầu không khí yêu thương, trân trọng.

Viết phản tư lớp tâm lý trị liệu - Buổi 1. Chân dung nhà tham vấn lý tưởng

Buổi học đầu tiên của lớp "Lý thuyết tham vấn trị liệu" khai giảng tối chủ nhật ngày 06/10/2024, tụi mình được giới thiệu về 3 nội dung chính: hệ thống các lý thuyết tâm lý về tham vấn trị liệu, chân dung nhà tham vấn lý tưởng và các vấn đề đạo đức trong tham vấn.

1. Các lý thuyết tham vấn trị liệu được phân loại thành các nhóm chính với các từ khóa như:

- Nhân vị trọng tâm: lắng nghe tích cực, chấp nhận vô điều kiện, hiện thực hóa, thấu cảm, chân thực, phi cấu trúc.

- Nhận thức hành vi: thay đổi hành vi, tái cấu trúc nhận thức, suy nghĩ tiêu cực.

- Phân tâm: vô thức, Ego, phòng vệ, quá khứ.

- Hậu hiện đại: kiến tạo xã hội, tập trung giải pháp, trần thuật.

- Hiện sinh: tự do, ý nghĩa cuộc sống, cái chết, trách nhiệm làm người, nỗi lo.

Hiểu biết đa lý thuyết giúp nhà tham vấn linh hoạt trong thực hành.

2. Chân dung nhà tham vấn lý tưởng

Những phẩm chất quan trọng mà nhà tham vấn chuyên nghiệp cần có theo mình đó là chân thực, đáng tin cậy, bình an, tôn trọng, biết lắng nghe, đức hạnh.

Ngoài ra, mình được học thêm từ buổi học các phẩm tính hay khác như: nhận thức cao về bản thân, biết rõ những điểm mạnh, điểm yếu của mình, tự trọng, đánh giá cao bản thân, sẵn sàng thay đổi, biết đưa ra lựa chọn mang tính định hướng cuộc sống, hài hước, biết chấp nhận sai lầm, chánh niệm, sống trong hiện tại, hiện diện hay có mặt trọn vẹn với thân chủ, quan tâm chân thành đến hạnh phúc của người khác, biết duy trì giới hạn lành mạnh, nhạy cảm với các ảnh hưởng của sự khác biệt văn hóa, biết tự chăm sóc bản thân.

Tầm quan trọng của trị liệu cá nhân: việc nhà trị liệu được trải nghiệm vai trò thân chủ sẽ nâng cao khả năng đồng cảm, thấu hiểu cho thân chủ, cũng như giúp nhà trị liệu tự khám phá và phát triển bản thân.

Tự đánh giá: So sánh bản thân hiện tại với chân dung nhà tham vấn lý tưởng nêu trên, mình thấy đã có được hầu hết các đức tính quan trọng nhưng vẫn còn cần phải bồi dưỡng thêm năng lượng bình an. Bản thân vẫn còn những cảm xúc tiêu cực, bất an, tập khí nóng giận cần được chuyển hóa và cần yêu thương, chăm sóc bản thân hơn. 

Điểm mạnh của bản thân là sự tôn trọng, chân thực, đáng tin cậy.

Hoạt động cụ thể để phát triển là tiếp tục thực tập chánh niệm, tham thiền hàng ngày để ngày càng bình an và vững chãi hơn.

3. Nguyên tắc đạo đức cơ bản trong tham vấn: việc tôn trọng các nguyên tắc đạo đức cơ bản thể hiện tính chuyên nghiệp và bảo vệ quyền lợi cho cả hai phía.

- Tôn trọng quyền tự quyết của thân chủ. Thân chủ có quyền đưa ra quyết định. Ngay từ phiên đầu tiên, phải thông báo với các bên liên quan. Biên bản giấy, thân chủ đọc và ký kết, đây là sự đồng thuận có hiểu biết.

- Không gây hại, đây là nguyên tắc ưu tiên. 

- Bảo mật thông tin. Ngoại lệ khi thân chủ muốn gây hại cho bản thân hay cho người khác, vấn đề liên quan đến pháp luật.

- Tính chuyên nghiệp trong mối quan hệ đòi hỏi duy trì ranh giới nghề nghiệp, tránh quan hệ kép, đa chiều.

- Nhận thức văn hóa: tôn trọng đa dạng văn hóa, điều chỉnh can thiệp phù hợp văn hóa.